Bối cảnh lịch sử và ý nghĩa bảo tàng
Tại Bảo tàng Pushkin ở Moscow vừa khai mạc triển lãm mang chủ đề "Áp phích Cuba. Những năm 1950-1970: Điện ảnh và Cách mạng" do hai nhà nghiên cứu Irina Nikiforova và Marina Maslova phối hợp thực hiện. Triển lãm này là một phần trong chuỗi dự án của bảo tàng, trước đó đã giới thiệu áp phích Pháp và Anh thế kỷ 19-20. Trong khi tranh áp phích châu Âu và Anh khá quen thuộc với công chúng, tranh áp phích Cuba giai đoạn Cách mạng Cuba, Khủng hoảng Caribbean, phong tỏa kinh tế do Mỹ áp đặt, và sự viện trợ từ Liên Xô cùng các nước Hiệp ước Warsaw vẫn còn là mảnh đất ít được biết đến.
Tập hợp hiện vật của bảo tàng Pushkin gồm hơn 200 áp phích Cuba từ thời kỳ lịch sử đặc biệt này, trong đó 140 tranh áp phích đã được phục chế kỹ lưỡng và lần đầu tiên trưng bày công chúng. Năm 2023, UNESCO công nhận bộ sưu tập sản phẩm văn hóa này của Cuba từ thập niên 1960-1970 là di sản văn hóa nhân loại trong chương trình "Ký ức Thế giới".
Phong cách và nội dung áp phích Cuba thời cách mạng
Khác với phong cách quảng cáo tuyên truyền truyền thống hay hướng tới khách du lịch Mỹ trước kia, tranh áp phích Cuba giai đoạn này được thiết kế nhằm đến đối tượng dân cư trong nước, nhiều người trong số đó không biết chữ. Đến năm 1959, tỷ lệ mù chữ tại Cuba là khoảng 40%, và 85% học sinh chỉ hoàn thành ba lớp tiểu học. Do đó, các áp phích được xây dựng với một ngôn ngữ trực quan đơn giản, mạnh mẽ, giàu biểu tượng, pha nét thơ ca nóng bỏng và kêu gọi hành động quyết liệt, giống như bàn tay nắm chặt chiếc mã tây (machete).
Những khẩu hiệu như "Tổ quốc hoặc là chết", cùng tinh thần chiến đấu trong các trận như trận đổ bộ Playa Giron năm 1961 khi đẩy lùi cuộc tấn công từ Mỹ để bảo vệ cách mạng, vẫn còn vang vọng qua các tác phẩm trưng bày. Lời của Fidel Castro "Cuba sẽ không bị chiếm đóng trong 48 giờ, 48 ngày, 48 tháng hay 48 năm, miễn còn con người có phẩm giá chiến đấu vì đất nước" như một lời thề vang vọng trên từng áp phích.
Kỹ thuật in ấn và vật liệu sử dụng
Ngoài thông điệp, chất liệu và phương pháp in ấn cũng phản ánh bối cảnh khó khăn thời phong tỏa kinh tế. Ví dụ, áp phích phim tài liệu "Cái chết dành cho kẻ xâm lược" (1961) do Thomas Gutierrez Alea và Santiago Alvarez thực hiện được in trực tiếp trên giấy báo với kỹ thuật in stencil. Chính giấy báo trở thành lớp nền cho hình ảnh thị giác sống động.
Họa sĩ Rafael Morante Boyeriso, khi đó 30 tuổi, chịu trách nhiệm sáng tạo tác phẩm này sử dụng màu sắc hạn chế, chủ yếu từ các loại mực có sẵn như đen, xanh dương và vàng oxit. Giới hạn vật liệu buộc họa sĩ phát huy tối đa sự sáng tạo trong việc tận dụng mọi tờ giấy, mọi loại mực một cách tài tình.
Một ví dụ tiêu biểu khác là tác phẩm vang danh của Felix Juan Alberto Beltran Concepcion gồm chữ "Click" trên nền xanh đậm, ý chỉ tiếng tắt điện ở Cuba thời phong tỏa năm 1968, kèm chú thích "Tiết kiệm điện là tiết kiệm xăng" nhằm kêu gọi ý thức tiết kiệm năng lượng trong điều kiện thiếu thốn nhiên liệu.
Ảnh hưởng nghệ thuật đương đại và tự do sáng tạo
Bất chấp sự điều chỉnh về mặt tuyên truyền, nghệ sĩ Cuba hoàn toàn tự do trong việc chọn lựa ngôn ngữ mỹ thuật: họ vận dụng các biến thể của op-art, photomontage, trừu tượng, ảnh hưởng phong cách Andy Warhol và cả nét vẽ ngây thơ như tranh trẻ em. Do đó, tác phẩm không bị ràng buộc bởi chủ nghĩa hiện thực xã hội mà trở thành dạng nghệ thuật độc đáo, phản ánh sức sống cách mạng giản dị mà đa diện.
Vai trò của điện ảnh trong văn hóa cách mạng
Ngoài áp phích, triển lãm cũng trưng bày poster phim ảnh tiêu biểu từ giai đoạn tạo dựng nền điện ảnh quốc gia Cuba đầu thập niên 1960. Điện ảnh đóng vai trò truyền tải tư tưởng cách mạng đến mọi miền đảo quốc và cũng góp phần lan tỏa ảnh hưởng ra quốc tế, nhất là tại Liên Xô và châu Âu.
Áp phích phim "Dù che mưa Cherbourg" kề bên tác phẩm phim Nga "Sergei" và "Tuổi trẻ Maxim" cùng áp phích vở kịch "Cuộc hôn nhân" theo Gogol tạo nên cuộc đối thoại xuyên biên giới văn hóa. Nhiều tác phẩm mang phong cách collage dadaista, biểu đạt sự căng thẳng tâm lý qua màu sắc và hình khối.
Yếu tố hài hước là đặc trưng khó quên của áp phích điện ảnh Cuba, như poster phim tài liệu "Giải vô địch thế giới cử tạ" do Antonio Perez Gonzalez (bí danh Niko) sáng tác. Những hình ảnh chuyển động của lực sĩ cử tạ được tái hiện nhiều lớp trên bản in, tạo ấn tượng khung tranh động liên tục, với điểm nhấn là con bướm màu sắc trên thanh tạ cắt ngang tên phim khiến tác phẩm thêm sống động.
Cuộc sống và văn hóa người dân qua ống kính điện ảnh
Triển lãm còn giới thiệu áp phích phim tài liệu "Lần đầu tiên", quay tại làng núi Los Munos năm 1967 khi đoàn rạp chiếu phim lưu động đưa các tác phẩm như phim hài Charlie Chaplin "Những thời đại mới" tiếp cận dân cư vùng sâu vùng xa. Các nhân vật nông dân xem phim lần đầu và chia sẻ cảm nhận: điện ảnh được ví như "cỗ máy tạo giấc mơ". Tác giả áp phích Eduardo Munoz Bachs dùng hình ảnh đầu Charlie Chaplin nở trên cánh đồng hoa như bông hoa kỳ lạ trong rừng nhiệt đới, biểu tượng cho sự giao thoa văn hóa và cách mạng.
Di sản và nguồn gốc bộ sưu tập áp phích Cuba tại GMI
Bộ sưu tập áp phích Cuba bắt đầu được Bảo tàng Pushkin tiếp nhận từ đầu những năm 1960 thông qua sự đóng góp của Evgenia Borisovna Georgievskaya (1930-2010), người từng làm việc tại Cuba năm 1961 hỗ trợ công tác bảo quản và tổ chức các quỹ bảo tàng. Bà có mối quan hệ thân thiết với các nghệ sĩ Cuba và đã tuyển chọn các áp phích phim do Hội đồng Văn hóa quốc gia Cuba trao tặng Liên Xô để lưu giữ tại bảo tàng.
Phát biểu từ ban tổ chức và nghệ sĩ
Irina Nikiforova, đồng giám tuyển triển lãm, nhận xét rằng áp phích Cuba không giống với các trường phái thiết kế Anh, Pháp hay ngay cả các nước Mỹ Latinh khác, bởi vì nó sử dụng ngôn ngữ và phép ẩn dụ riêng biệt, không có sự kiềm chế như phong cách Anh hay tính gợi cảm của áp phích Pháp mà ngược lại chứa đựng sự hy sinh, căm giận và cảm xúc trong sáng gây xúc động mạnh mẽ.
Bà cho biết công chúng thường dừng lại trước những tác phẩm đơn giản nhất, vì đó là nơi tinh thần cách mạng được biểu hiện rõ nét. "Cả thế giới biết đến thiết kế Ba Lan và Pháp, nhưng tên tuổi Cuba vẫn còn rất ít người biết tới, đây là điều chúng tôi đang cố gắng thay đổi."
Họa sĩ Antonio Perez Gonzalez (Niko) chia sẻ: "Nhiều thập kỷ trước, tôi thiết kế các áp phích phim của Cuba. Hàng trăm tác phẩm được tạo ra mà tôi rất tự hào. Suy nghĩ rằng chúng sẽ được công chúng Nga xem làm tôi rất vui. Chúng là một phần của ký ức và sẽ tiếp tục tồn tại trong lịch sử. Đáng nói là những tác phẩm này cũng nằm trong chương trình UNESCO”Ký ức Thế giới". Tôi biết ơn vì các bạn ở đây và cả tôi ở đó. Cảm ơn nước Nga, Mexico và Cuba."
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Áp phích Cuba giai đoạn 1950-1970 phản ánh lịch sử cách mạng, phong tỏa kinh tế và hỗ trợ quốc tế.
- UNESCO công nhận áp phích Cuba là di sản văn hóa nhân loại thuộc chương trình "Ký ức Thế giới" năm 2023.
- Phong cách áp phích Cuba nổi bật bởi ngôn ngữ trực quan mạnh mẽ, phù hợp với đối tượng dân cư đa số mù chữ lúc bấy giờ.
- Nghệ sĩ Cuba sáng tạo tự do, vận dụng nhiều kỹ thuật và phong cách nghệ thuật hiện đại, không theo chặt chủ nghĩa xã hội thực.
- Điện ảnh và áp phích phim là công cụ truyền tải thông điệp cách mạng, góp phần lan tỏa văn hóa Cuba ra thế giới.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.




