Các hành lang lớn cần một chiến lược chung
Trong thông điệp sau cuộc họp, ông Fidan đề cập bốn sáng kiến: Hành lang Trung tâm (Middle Corridor), tuyến Development Road, Sáng kiến Ba Biển (Three Seas Initiative) và chương trình Global Gateway của EU. Chúng không phải một dự án thống nhất. Mỗi sáng kiến có địa bàn, nhà đầu tư và mục tiêu riêng, nhưng cùng hướng đến khả năng vận chuyển hàng hóa, năng lượng và dữ liệu ổn định hơn giữa các trung tâm kinh tế. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ cho rằng phối hợp tốt có thể làm giảm điểm nghẽn thay vì tạo ra những tuyến đường thiếu kết nối.
Middle Corridor đi từ Trung Á qua biển Caspi và Nam Kavkaz tới Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Biển Đen trước khi tiếp cận thị trường châu Âu. Trong khi đó, Global Gateway là khuôn khổ đầu tư hạ tầng của EU; Three Seas tập trung kết nối các nước châu Âu nằm giữa biển Baltic, Adriatic và Biển Đen. Development Road đặt trọng tâm vào hành lang vận tải từ Iraq tới Thổ Nhĩ Kỳ. Tính bổ trợ có thể được khai thác thông qua lịch vận chuyển, tiêu chuẩn hải quan, cảng trung chuyển và nguồn vốn được điều phối.
Đối với doanh nghiệp, điểm hấp dẫn không chỉ nằm ở quãng đường ngắn hơn. Những chuyến hàng xuyên biên giới thường chậm vì thủ tục không tương thích, thiếu năng lực bốc dỡ hoặc thông tin logistics phân mảnh. Một hành lang được đầu tư tốt nhưng thiếu quy trình phối hợp vẫn có thể tốn kém. Vì vậy, sáng kiến về hạ tầng vật chất phải song hành với quản trị cửa khẩu, dữ liệu vận đơn và các thỏa thuận vận hành giữa những nước trung chuyển.
Biển Đen: an ninh là điều kiện của giao thương
Hội nghị diễn ra khi môi trường hàng hải Biển Đen xấu đi bởi các vụ tấn công tàu dân sự, nguy cơ từ thiết bị bay không người lái và những mối đe dọa với cơ sở hạ tầng thiết yếu. Ủy ban châu Âu cho biết chương trình nghị sự bao gồm phát hiện rủi ro sớm, ứng phó hoạt động lai ghép, rà phá thủy lôi và bảo vệ tuyến hàng hải.
Đây là những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp tới phí bảo hiểm, lựa chọn tuyến đường và khả năng xuất khẩu hàng hóa của các nước ven biển.
Brussels dự kiến dành 50 triệu euro để xây dựng Trung tâm An ninh Hàng hải Biển Đen với Bulgaria và Romania làm hai nước đồng chủ trì. Ngoài khoản này, Ủy ban châu Âu nêu hai gói 10 triệu euro dành cho hoạt động tìm kiếm, cứu nạn tại hai nước. Trung tâm được hướng tới việc chia sẻ thông tin và cải thiện nhận thức tình huống trên biển; đây là kế hoạch hỗ trợ an ninh, chưa đồng nghĩa mọi nguy cơ đã được giải quyết.
Ông Fidan khẳng định an ninh khu vực phải có sự tham gia thực chất của các quốc gia ven biển, đồng thời nhắc tới Công ước Montreux. Hiệp ước ký năm 1936 điều chỉnh việc đi qua các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ và đặt quy định riêng cho tàu chiến. Điều này khiến Ankara giữ vai trò đặc biệt trong cân bằng giữa quyền lưu thông thương mại và các cân nhắc an ninh. Hợp tác mới vì vậy phải phù hợp cả luật lệ hiện hành lẫn lợi ích của những nước trong khu vực.
Đầu tư hạ tầng phải vượt qua trở ngại thực thi
Theo Ủy ban châu Âu, ưu tiên kết nối gồm cải tạo đường sắt, đường bộ và cảng; cải thiện thủ tục biên giới, hợp tác hải quan; đồng thời mở rộng hạ tầng số, lưới điện, năng lượng tái tạo và lưu trữ. Các cấu phần này bổ sung cho nhau: thương mại cần vận tải đáng tin cậy, còn hạ tầng điện và kỹ thuật số giúp giảm gián đoạn trong sản xuất và giao nhận.
Tuy nhiên, công bố mục tiêu chung không tự động bảo đảm dự án được cấp vốn hoặc hoàn thành đúng tiến độ. Hành lang đi qua nhiều quốc gia phải xử lý khác biệt về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định đầu tư, năng lực quản lý biên giới và rủi ro địa chính trị. Những khoản đầu tư có thể chỉ phát huy tác dụng khi công trình ở các nước láng giềng được hoàn thiện tương ứng. Đó là lý do các cuộc họp cấp bộ trưởng cần được nối tiếp bằng kế hoạch chi tiết, cơ chế giám sát và trách nhiệm rõ ràng.
Ủy ban châu Âu dự kiến tổ chức hội nghị thượng đỉnh kết nối khu vực tại Sofia trong năm 2027. Đây có thể là dịp chuyển các ưu tiên trên giấy thành dự án có mốc thời gian và nguồn lực cụ thể. Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, kết quả thiết thực sẽ là khả năng tận dụng vị trí cầu nối giữa châu Á và châu Âu; đối với EU, đó là đa dạng hóa đường vận tải mà không bỏ qua vấn đề an ninh.
Ngoại giao song phương và triển vọng dài hạn
Bên lề hội nghị, ông Fidan tiếp xúc các đối tác châu Âu, trong đó có đại diện Đức, Romania và Malta theo các nguồn ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ; Bộ Ngoại giao nước này cũng xác nhận cuộc gặp với phía Hy Lạp. Những cuộc trao đổi cho thấy kết nối thương mại không thể tách rời quan hệ chính trị giữa các nước liên quan.
Ankara tuyên bố sẵn sàng là đối tác đáng tin cậy cho các dự án dài hạn và cho rằng kinh nghiệm của Thổ Nhĩ Kỳ cùng nguồn lực EU có thể tạo lợi ích chung. Đây là mục tiêu ngoại giao, chưa phải kết quả kinh tế đã được đo lường. Câu hỏi quyết định là liệu các bên có biến lợi ích địa lý thành quy trình vận tải hiệu quả, môi trường đầu tư dự đoán được và vùng biển an toàn hơn hay không.














