Bộ công cụ pháp lý giúp luật sư kiểm tra và thách thức công nghệ giám sát

Liên minh Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) tại bang Massachusetts vừa giới thiệu một bộ công cụ trực tuyến đặc biệt dành cho luật sư bào chữa hình sự, nhằm phát hiện liệu cảnh sát có sử dụng các công nghệ giám sát như nhận diện khuôn mặt, máy đọc biển số xe tự động, hệ thống phát hiện tiếng súng và nhiều công nghệ khác để xây dựng hồ sơ chống lại bị cáo một cách bí mật hay không. Bộ công cụ được thiết kế dựa trên các kiến nghị pháp lý thủ công, khi được tòa án chấp thuận sẽ buộc bên công tố phải hé lộ việc sử dụng các công nghệ giám sát này trong vụ án.

Bộ công cụ đề cập đến nhiều loại công nghệ, bao gồm cả thiết bị định vị điện thoại gọi là "stingray", dữ liệu vị trí được thương mại hóa và bán bởi các nhà môi giới, báo cáo cảnh sát do trí tuệ nhân tạo soạn thảo và nhiều công cụ pháp y khác có khả năng giải mã điện thoại hoặc rút dữ liệu từ hệ thống giải trí trên xe hơi. Ngoài ra, bộ tài liệu còn cung cấp các kiến nghị yêu cầu bảo toàn dữ liệu giám sát trước khi chúng bị xóa tự động, áp dụng cho các cơ quan chính phủ lẫn nhà cung cấp dịch vụ tư nhân.

Chiến lược kép của ACLU trong cuộc chiến chống giám sát không kiểm soát

Jennifer Herrmann, luật sư của ACLU Massachusetts đồng tác giả bộ công cụ, cho biết tổ chức này đang tiến hành chiến dịch trên hai mặt trận nhằm đối phó với các công cụ giám sát chưa được kiểm soát. Thứ nhất là gây áp lực buộc các thành phố từ bỏ hoàn toàn những công nghệ như mạng lưới đọc biển số xe Flock và hệ thống phát hiện tiếng súng ShotSpotter. Thứ hai là trang bị cho các luật sư bào chữa những phương tiện để phơi bày việc sử dụng các công nghệ này trong các phiên tòa.

Herrmann nhấn mạnh, khoảng thời gian từ lúc cảnh sát sử dụng công nghệ mới đến khi vụ án được đem ra xét xử và thách thức về tính hợp pháp thường rất dài. Vì vậy, các kiến nghị tạo ra một công cụ pháp lý để luật sư có thể "thách thức các hành động đã xảy ra trong quá khứ", qua đó tạo dựng tiền lệ pháp lý nhằm ứng phó với các công nghệ theo sau.

Thực trạng chậm trễ trong pháp lý và vấn đề giám sát bí mật

Dự án của ACLU nhằm khắc phục sự chậm trễ thường thấy giữa thời điểm cảnh sát áp dụng công nghệ giám sát mới và lúc tòa án cuối cùng mới định đoạt tính hợp pháp của các công cụ này. Ví dụ, nhiều người Mỹ đã sử dụng điện thoại di động từ cuối những năm 1990, nhưng Tòa án Tối cao Mỹ chỉ yêu cầu cảnh sát phải có lệnh khám xét khi thu thập dữ liệu vị trí của điện thoại từ năm 2018.

Sự chậm trễ này không chỉ do tòa án vận hành chậm mà còn do các công nghệ có tính minh bạch thấp thường ít bị xét xử, bởi bị cáo và luật sư không thể phản bác nếu họ không biết về việc sử dụng công cụ giám sát từ đầu.

Theo ACLU Massachusetts, cảnh sát đôi khi sử dụng các công nghệ này mà không thông báo cho các công tố viên tham gia xử lý vụ án. FBI từng yêu cầu các cơ quan cảnh sát địa phương ký thỏa thuận bảo mật trước khi dùng thiết bị giả lập trạm thu phát sóng di động, gọi là stingrays, để theo dõi điện thoại một cách bí mật. Có trường hợp, các thỏa thuận này còn yêu cầu công tố viên từ bỏ vụ án thay vì tiết lộ việc sử dụng thiết bị với tòa án, dù thiết bị đã được dùng hàng nghìn lần trong một thành phố.

Vụ án thực tế cho thấy sự thiếu minh bạch của công nghệ giám sát

Ví dụ ở Missouri, cảnh sát đã dùng công cụ thương mại Fog Reveal để theo dõi di chuyển của người bị nghi ngờ bằng dữ liệu vị trí lấy từ ứng dụng, nhưng tại phiên tòa không có bằng chứng nào về việc sử dụng công nghệ này, dù nó đóng vai trò quan trọng trong việc kết án. Ở Louisiana, Randal Quran Reid, người bị nhận diện nhầm bằng phần mềm nhận diện khuôn mặt và bị giam gần một tuần, thì lệnh bắt giữ ghi rằng nguồn tin là "nguồn tin đáng tin cậy" chứ không phải phần mềm, nhằm che giấu cách cảnh sát xác định nghi phạm.

Advertisement300 × 250

Tác giả bộ công cụ của ACLU nhấn mạnh nỗi lo chính là các bằng chứng được giấu kín khỏi công tố viên và đặc biệt là bị cáo không hề biết mình đã bị giám sát, khiến luật sư bào chữa không thể yêu cầu xem các bằng chứng đó. Gideon Epstein, một tác giả bộ công cụ, cho rằng nhiều luật sư không yêu cầu được cung cấp đầy đủ dữ liệu từ các camera đọc biển số xe hoặc các công nghệ khác vì họ không biết hoặc không được thông báo về phạm vi công nghệ được áp dụng.

Vấn đề dữ liệu giám sát tự hủy và các kiến nghị bảo toàn dữ liệu

Một vấn đề khác được ACLU quan tâm là dữ liệu giám sát bị tự động xóa hoặc không được lưu trữ lâu dài. Ví dụ, Draft One của Axon, một công cụ AI soạn báo cáo cảnh sát dựa trên âm thanh từ camera gắn trên người, có thiết kế tự động xóa bản nháp đầu tiên để tránh những rắc rối liên quan đến việc công bố dữ liệu. California đã thông qua luật yêu cầu giữ bản nháp gốc để bảo vệ quyền lợi các bên liên quan.

Thêm vào đó, mạng lưới đọc biển số xe của Flock Safety tự động xóa dữ liệu sau 30 ngày, còn hợp đồng sử dụng hệ thống ShotSpotter tại Chicago quy định dữ liệu phát hiện tiếng súng thuộc quyền sở hữu của nhà cung cấp chứ không phải thành phố. Những dữ liệu kỹ thuật số như thế này có thể biến mất trước khi luật sư bào chữa được bổ nhiệm, khiến bị cáo khó có thể đối chất hoặc chứng minh vô tội.

Gideon Epstein nhấn mạnh ACLU vẫn muốn dữ liệu giám sát được xóa nhanh chóng để bảo vệ quyền riêng tư, nhưng khi một người đã bị cáo buộc thì dữ liệu đó trở thành bằng chứng quan trọng để minh oan, và các kiến nghị bảo toàn dữ liệu được tạo ra nhằm đảm bảo điều này.

Phán quyết của tòa án Massachusetts và dấu mốc pháp lý quan trọng

Theo các chuyên gia của ACLU, tòa án tối cao Massachusetts đã đưa ra nhiều quyết định mang tính bước ngoặt trong lĩnh vực quyền riêng tư kỹ thuật số, đi trước Tòa án Tối cao Mỹ nhiều năm. Ví dụ, năm 2024, tòa án tiểu bang đã hủy bỏ vĩnh viễn các cáo buộc ma túy và súng đối với một người đàn ông tại Boston sau khi cảnh sát phớt lờ lệnh giao nộp hồ sơ về việc sử dụng các tài khoản mạng xã hội giả mạo để giám sát, nơi các avatar đại diện chủ yếu là người da màu. Năm trước đó, tòa cũng chấp nhận rằng bị cáo có quyền yêu cầu một phiên điều trần để buộc công tố viên chứng minh hệ thống ShotSpotter có hiệu quả trước khi bằng chứng được trình ra bồi thẩm đoàn.

Những phán quyết này giúp pháp lý Massachusetts làm nền tảng cho bộ công cụ của ACLU, nhóm cho biết các kiến nghị này có thể được tùy chỉnh áp dụng cho các bang khác trên nước Mỹ. Massachusetts cũng là nơi pháp luật yêu cầu cảnh sát phải có lệnh khám xét mới được sử dụng dữ liệu vị trí điện thoại từ năm 2014, sớm hơn nhiều so với Tòa án Tối cao liên bang.

Bối cảnh và tác động từ phán quyết mới của Tòa án Tối cao Mỹ

Ba tuần trước, Tòa án Tối cao Mỹ đã ra phán quyết 6-3 xác định việc sử dụng "lệnh địa giới số" (geofence warrant), một dạng lệnh buộc Google xác định tất cả điện thoại gần hiện trường vụ án, là một "cuộc tìm kiếm" theo Tu chính án thứ tư, từ đó kích hoạt các điều kiện bảo vệ quyền riêng tư của hiến pháp. Tòa án đã trả lại vụ việc cho các tòa án cấp thấp để làm rõ tiêu chuẩn của một lệnh địa giới hợp lệ.

Bộ công cụ của ACLU cũng tích hợp các kiến nghị liên quan đến geofence, giúp các luật sư có công cụ pháp lý trực tiếp tham gia vào những tranh cãi pháp lý đang diễn ra về loại lệnh này.

Khuyến khích luật sư áp dụng và phản hồi để hoàn thiện bộ công cụ

ACLU nhấn mạnh bộ tài liệu được thiết kế để dễ dàng tùy biến và sử dụng trong các vụ án hình sự thực tế. Nhóm cũng yêu cầu các luật sư sử dụng bộ công cụ báo cáo lại kết quả và phản hồi nhằm cải tiến và phát triển thêm các chiến lược pháp lý mới trong tương lai.

Jennifer Herrmann khẳng định mục tiêu là biến các kiến thức và kỹ năng pháp lý hiện có thành công cụ dễ tiếp cận, hỗ trợ hiệu quả cho mọi luật sư, qua đó gia tăng khả năng bảo vệ quyền lợi của bị cáo trong giám sát công nghệ ngày càng tinh vi.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • ACLU Massachusetts phát triển bộ công cụ pháp lý giúp luật sư bào chữa khám phá việc cảnh sát sử dụng công nghệ giám sát bí mật.
  • Việc sử dụng các thiết bị như máy đọc biển số tự động, nhận diện khuôn mặt, và hệ thống phát hiện tiếng súng thường không được tiết lộ với công tố viên và bị cáo.
  • Các dữ liệu giám sát có thể bị xóa tự động, làm khó việc bảo vệ quyền lợi của bị cáo, nên bộ công cụ bao gồm các kiến nghị bảo toàn dữ liệu.
  • Tòa án tối cao Massachusetts có nhiều phán quyết tiên phong trong việc bảo vệ quyền riêng tư kỹ thuật số so với tòa án liên bang.
  • Phán quyết gần đây của Tòa án Tối cao Mỹ về lệnh địa giới số đã góp phần làm rõ luật pháp về giám sát công nghệ và được bộ công cụ ACLU tích hợp hỗ trợ luật sư hiệu quả.

Đăng ký bản tin QMVN