Truyền thống nghiên cứu Trung Quốc của Mỹ đối mặt với thách thức
Trước khi các công nghệ hiện đại như ảnh vệ tinh, dữ liệu lớn hay mạng xã hội trở nên phổ biến, các học giả Mỹ đã tiếp cận Trung Quốc theo cách truyền thống và chậm rãi nhưng sâu sắc. Họ đi đến các vùng sâu vùng xa, đến từng làng xã bằng tàu hỏa, xe buýt và thuyền để thu thập dữ liệu thông qua khảo sát thực địa, phỏng vấn cán bộ và người dân, nghiền ngẫm các tài liệu lưu trữ. Đây là giai đoạn tái mở cửa của Trung Quốc sau thời kỳ cách ly trong Chiến tranh Lạnh, giúp các học giả Mỹ có cơ hội ghi nhận những chuyển biến kỳ diệu tại đất nước này.
Nhiều học giả từng bước trở thành trụ cột của chuyên môn về Trung Quốc tại Mỹ, đào tạo thế hệ kế cận và góp phần định hình chính sách đối ngoại Washington với Bắc Kinh. Thế nhưng, khi Mỹ kỷ niệm 250 năm thành lập, truyền thống này đang bị thử thách nghiêm trọng do căng thẳng leo thang và điều kiện nghiên cứu hạn chế hơn.
Thế hệ học giả với niềm đam mê tìm hiểu Trung Quốc
Chuyên môn về Trung Quốc của Mỹ không bắt đầu từ thời kỳ cải cách mở cửa mà có truyền thống lâu dài với các học giả như John King Fairbank. Song, thế hệ các nhà khoa học xã hội và nhân văn vào những năm 1980 - 1990 được đánh giá đã tận dụng tối đa cơ hội tiếp xúc lâu dài với Trung Quốc trong giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh.
Những người này hình thành thế giới quan dưới sức ảnh hưởng của các phong trào như chống chiến tranh Việt Nam và Cách mạng Văn hóa. Theo các nghiên cứu, Trung Quốc từng là đối tượng của sự tò mò vừa ngưỡng mộ vừa bí ẩn, với một số học giả dành sự cảm thông nhất định cho “thí nghiệm xã hội chủ nghĩa” tại đây. Khi tiếp cận hiện thực Trung Quốc hậu 1979, họ trải qua cảm giác vỡ mộng nhưng đồng thời dành nhiều tâm huyết nghiên cứu xã hội thường dân, đặc biệt là những vùng nghèo khó.
Cắt giảm và hạn chế trong trao đổi học thuật
Theo nhà nghiên cứu Ding Xueliang, tương lai chuyên gia Mỹ về Trung Quốc khôn ngoan được đánh giá không khả quan vì thế hệ trước đang dần rời sân khấu, còn điều kiện để hình thành thế hệ mới lại khắt khe hơn rất nhiều. Một yếu tố chính là sự suy giảm nhanh chóng các cơ hội nghiên cứu toàn diện tại Trung Quốc do căng thẳng chính trị và gián đoạn từ đại dịch Covid-19.
Hiện nay, số sinh viên Mỹ tại các trường đại học Trung Quốc chỉ còn dưới 2.000 người, giảm mạnh so với khoảng 15.000 một thập kỷ trước. Ở Mỹ, sự tăng cường giám sát chính trị và cắt giảm ngân sách liên bang cho các chương trình nghiên cứu về Trung Quốc đã làm hạn chế đáng kể các hoạt động trao đổi. Trong khi đó, Trung Quốc cũng siết chặt kiểm soát học giả nước ngoài và thắt chặt thủ tục visa.
Sự thay đổi này khiến các học giả nước ngoài không còn được đón tiếp nồng nhiệt như trước mà thường xuyên gặp phải nghi vấn về động cơ nghiên cứu, phần nào làm giảm sự hấp dẫn của ngành này.
Mất mát kiến thức trải nghiệm và sự chuyển đổi thế hệ
Chuyên gia Dennis Wilder nhận định sự thiếu hụt kiến thức thực địa, kinh nghiệm sống lâu dài tại Trung Quốc gây ra khoảng trống nghiêm trọng trong hiểu biết của Mỹ về mối quan hệ giữa hai nước. Theo ông, khó khăn không phải là vấn đề ngôn ngữ mà là việc mất đi cái nhìn sâu sắc về xã hội và sự vận hành của Trung Quốc – điều chỉ có được qua sự thâm nhập lâu dài.
Thêm vào đó, thế hệ học giả trẻ hiện nay thường tiếp cận vấn đề Trung Quốc qua lăng kính cạnh tranh chiến lược, an ninh quốc gia hơn là sự tò mò và đam mê tìm hiểu văn hóa như tiền bối từng có. Cách tiếp cận này có thể làm giảm sự hiểu biết toàn diện về đất nước này.
Khả năng phục hồi và những triển vọng khác biệt
Dù có nhiều thách thức, một số chuyên gia vẫn giữ quan điểm lạc quan về sự phục hồi của lĩnh vực nghiên cứu Trung Quốc tại Mỹ, nhất là khi mối quan hệ Mỹ - Trung trở thành trọng tâm địa chính trị. Một số trường đại học danh tiếng tại Mỹ đã ghi nhận sự gia tăng hứng thú với các chương trình nghiên cứu về Trung Quốc.
Đáng chú ý, học giả người Mỹ cũng chứng kiến sự gia tăng đáng kể của nghiên cứu Mỹ ở Trung Quốc, giúp giảm bớt sự bí ẩn và tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau từ phía Trung Quốc. Song, các nhà nghiên cứu Trung Quốc cũng đang đối mặt với khó khăn khi thực hiện khảo sát thực địa tại Mỹ do bối cảnh chính trị căng thẳng hiện nay.
Chuyên gia Scott Kennedy cảnh báo nếu quan hệ chính trị không trở nên ổn định hơn, hai nước có thể ngày càng trở thành những người xa lạ với nhau, dẫn đến “sự tách rời học thuật” nghiêm trọng trong tương lai.
Vấn đề này không chỉ liên quan đến thế hệ nhân sự mà còn về các chính sách, điều kiện nghiên cứu và cung cầu nghề nghiệp, đặt ra thách thức lớn cho việc duy trì hiểu biết sâu rộng, kinh nghiệm thực tiễn về Trung Quốc ở Mỹ trong những năm tới.
Theo SCMP China
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Số lượng sinh viên Mỹ học tập tại Trung Quốc đã giảm từ khoảng 15.000 xuống dưới 2.000 trong thập kỷ qua.
- Sự hạn chế về nghiên cứu và trao đổi học thuật do căng thẳng chính trị khiến kinh nghiệm tích lũy thực địa ở Trung Quốc của học giả Mỹ giảm mạnh.
- Thế hệ học giả Mỹ về Trung Quốc từng có đam mê tìm hiểu văn hóa và xã hội giờ đây bị thay thế bằng góc nhìn cạnh tranh chiến lược.
- Chuyên gia cảnh báo Mỹ có thể đối mặt với thiếu hụt chuyên gia am hiểu về Trung Quốc trong vòng một thập kỷ tới.
- Quan hệ chính trị không ổn định có thể gây ra sự tách rời học thuật giữa Mỹ và Trung Quốc, làm gia tăng khoảng cách hiểu biết hai bên.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.















