Tách trà tại London và 22 ngày cuối cùng
Ngày 1/11/2006, Alexander Litvinenko, khi ấy là người Nga lưu vong tại Anh, gặp Andrey Lugovoy và Dmitry Kovtun tại Millennium Hotel ở London. Sau khi uống trà, ông lâm bệnh nghiêm trọng. Những triệu chứng ban đầu khiến bác sĩ khó xác định nguyên nhân; chỉ gần cuối cuộc điều trị, xét nghiệm chuyên biệt mới phát hiện chất polonium-210, đồng vị phóng xạ cực độc. Ông qua đời ngày 23/11/2006, ở tuổi 43.
Trong lời kể với The Times, Marina nhớ sự chuyển biến từ hy vọng sang tuyệt vọng, những cuộc trò chuyện cuối cùng và nỗi đau của con trai Anatoly. Bà kể chồng mình vẫn cố cung cấp thông tin cho các điều tra viên dù sức khỏe suy kiệt. Hình ảnh bệnh nhân tiều tụy đã trở thành biểu tượng của vụ án, nhưng bà muốn công chúng nhớ đến một người chồng và người cha, chứ không chỉ là một nạn nhân trên giường bệnh.
Điều tra xác lập điều gì và chưa xác lập điều gì
Báo cáo điều tra công khai do thẩm phán Robert Owen chủ trì, công bố ngày 21/1/2016, kết luận Litvinenko bị đầu độc có chủ ý bằng polonium-210 trong ấm trà. Báo cáo xác định Lugovoy và Kovtun thực hiện hành vi và nhận định nhiều khả năng họ làm theo chỉ đạo của FSB.
Về cấp quyết định cao nhất, báo cáo dùng ngôn ngữ thận trọng: hoạt động của FSB có khả năng đã được Nikolai Patrushev và Tổng thống Vladimir Putin phê chuẩn.
Phán quyết năm 2021 trong vụ Carter v. Russia của Tòa án Nhân quyền châu Âu đi xa hơn về trách nhiệm nhà nước: tòa xác định hai người thực hiện vụ đầu độc hành động như đại diện của Nga, đồng thời Nga không tiến hành điều tra hữu hiệu. Đây là phán quyết về trách nhiệm theo Công ước Nhân quyền châu Âu; không nên diễn giải nó thành việc một tòa hình sự đã kết án cá nhân Putin. Nga đã bác bỏ cáo buộc liên quan đến nhà nước.
Từ cuộc sống lưu vong đến hồi ký của người ở lại
Trước khi định cư tại Anh năm 2000, Litvinenko từng làm việc trong hệ thống an ninh Nga rồi trở thành tiếng nói chỉ trích giới lãnh đạo. Gia đình rời quê hương và bắt đầu một cuộc đời mới tại London. Marina kể về những niềm vui đời thường: sự tự do của con trai, những buổi đi chơi và cảm giác gia đình đã tìm được nơi an toàn. Bi kịch xảy đến đúng lúc cuộc sống mới tưởng đã ổn định.
Hồi ký A Life in Fragments giúp Marina giành lại phần câu chuyện không nằm trong hồ sơ điều tra. Theo lời bà, Alexander là người ấm áp, giàu nghị lực và rất quan tâm tới gia đình. Tác phẩm cũng cho thấy cái giá dài hạn của lưu vong: xa cách người thân ở quê nhà, nuôi con trong ký ức mất mát và sống nhiều năm với cảm giác không biết ai đáng tin cậy.
Ý nghĩa của một hành trình đòi trách nhiệm
Việc tìm kiếm công lý không kết thúc khi công bố một bản báo cáo. Để các phát hiện có ý nghĩa, chúng cần được ghi nhớ, được xem xét công khai và được phân biệt rõ với phỏng đoán chính trị. Trường hợp Litvinenko cũng đặt câu hỏi lớn về khả năng bảo vệ người lưu vong, sự hợp tác tư pháp xuyên biên giới và giới hạn của việc thực thi phán quyết quốc tế.
Marina nói bà không tìm kiếm trả thù mà muốn một tương lai tốt hơn cho Nga và Ukraine. Bà vẫn dạy khiêu vũ, trân trọng ngôn ngữ và văn hóa Nga, đồng thời phản đối những hành vi mà bà cho là làm tổn hại quê hương. Hai mươi năm sau, điều bà kiên trì không chỉ là truy tìm những người chịu trách nhiệm, mà còn là bảo vệ phẩm giá của người đã khuất và quyền được biết sự thật của gia đình.
