Biến vật trung gian truyền bệnh thành đồng minh
Muỗi Aedes aegypti thường sinh sản quanh nhà và có thể truyền các virus gây dengue, chikungunya và Zika. Wolbachia là vi khuẩn tự nhiên phổ biến trong nhiều loài côn trùng nhưng không thường hiện diện ở loài muỗi này. Các nhà khoa học nhân nuôi muỗi mang Wolbachia để làm giảm khả năng truyền một số virus sang người. Mục tiêu không phải tiêu diệt toàn bộ muỗi, mà thay đổi đặc tính của quần thể truyền bệnh.
Muỗi cái truyền Wolbachia cho thế hệ sau. Khi thả đủ muỗi đực và muỗi cái, vi khuẩn có thể dần hiện diện ổn định trong quần thể địa phương. Khác với phun hóa chất phải thực hiện lặp đi lặp lại, tác động bảo vệ vì thế có khả năng duy trì sau giai đoạn thả muỗi. Tuy nhiên, mức độ thành công phụ thuộc điều kiện sinh thái, khả năng thiết lập quần thể và công tác theo dõi.
Cụm từ “muỗi được nhân nuôi đặc biệt” cũng cần được hiểu chính xác: biện pháp này không đồng nghĩa với việc sử dụng muỗi biến đổi gene. Trọng tâm là một loại vi khuẩn vốn tồn tại trong tự nhiên. Người dân được bảo vệ gián tiếp khi số vết đốt có khả năng truyền virus giảm xuống.
Nghiên cứu tại Brazil đã chứng minh điều gì?
Thử nghiệm tại Belo Horizonte thu hút hơn 5.700 trẻ em trong bốn năm. Những khu dân cư được phân ngẫu nhiên vào nhóm có thả muỗi mang Wolbachia kết hợp kiểm soát muỗi tiêu chuẩn hoặc nhóm chỉ tiếp tục các biện pháp tiêu chuẩn.
Thiết kế này rất quan trọng vì giúp phân biệt tác động bổ sung của Wolbachia với hiệu quả của hoạt động phòng chống dịch vốn được thực hiện ở cả hai nhóm.
Thay vì chỉ đếm bệnh nhân đến cơ sở y tế, nhóm nghiên cứu xét nghiệm máu để tìm dấu hiệu nhiễm virus, kể cả trường hợp có triệu chứng nhẹ hoặc không được chẩn đoán. Theo kết quả được báo cáo, số ca nhiễm dengue và chikungunya giảm khoảng 69% tại khu vực can thiệp. Hiệu quả vẫn được ghi nhận trong đợt dịch dengue lớn tại Brazil năm 2024.
Kết quả mới được giới thiệu tại hội nghị khoa học; bản tin ban đầu chưa cung cấp đầy đủ mọi chỉ số thống kê và phân tích phản biện. Số trường hợp Zika quá ít để xác định tác động đối với virus này. Vì vậy, con số 69% cần được trình bày cùng phạm vi nghiên cứu và giới hạn bằng chứng, thay vì xem là bảo đảm chung cho mọi đô thị.
Bằng chứng từ Indonesia đến Brazil
Trước nghiên cứu ở Brazil, World Mosquito Program cùng các đối tác đã thử nghiệm Wolbachia tại nhiều địa phương. Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên tại Yogyakarta, Indonesia, được công bố trên New England Journal of Medicine năm 2021 ghi nhận số ca dengue được xác nhận bằng xét nghiệm giảm khoảng 77% và số ca nhập viện vì dengue giảm 86% ở các khu vực can thiệp. Hai tỷ lệ không thể so sánh trực tiếp vì đối tượng và kết quả đo lường khác nhau.
Nghiên cứu Indonesia góp phần đưa Wolbachia từ ý tưởng trong phòng thí nghiệm thành giải pháp y tế công cộng có bằng chứng thực địa. Kết quả Brazil mở rộng góc nhìn khi theo dõi trẻ em qua nhiều mùa dịch và đo tình trạng nhiễm virus, thay vì chỉ dựa vào các ca có triệu chứng được ghi nhận tại bệnh viện.
Dù vậy, khí hậu, mật độ nhà ở, điều kiện vệ sinh và nguồn nước sinh sản của muỗi đều có thể làm thay đổi hiệu quả tại từng địa phương. Sự đồng thuận của cộng đồng cũng quan trọng: người dân cần hiểu vì sao chính quyền thả thêm muỗi để bảo vệ sức khỏe. Khoa học chỉ phát huy giá trị khi gắn với truyền thông minh bạch và giám sát đáng tin cậy.
Phòng dịch vẫn phải dựa trên nhiều tuyến bảo vệ
Dengue có thể gây sốt, đau nhức và biến chứng nguy hiểm; chikungunya đôi khi để lại tình trạng đau khớp kéo dài. Trong những đợt bùng phát, hệ thống y tế có thể chịu áp lực lớn. Giảm nguy cơ truyền bệnh từ muỗi có thể giúp giảm gánh nặng ấy, đặc biệt tại nơi việc phun hóa chất chưa tạo ra hiệu quả bền vững.
Wolbachia không tự làm sạch cống rãnh, loại bỏ nước đọng hoặc bảo vệ trước mọi bệnh do muỗi truyền. Các địa phương vẫn cần phát hiện ổ sinh sản, theo dõi muỗi và dịch bệnh, hướng dẫn cộng đồng phòng tránh, đồng thời bảo đảm khả năng chẩn đoán và chăm sóc. Trong thử nghiệm Brazil, cả hai nhóm khu dân cư đều tiếp tục các hoạt động kiểm soát muỗi thông thường.
Đối với nhà hoạch định chính sách, câu hỏi tiếp theo là làm thế nào duy trì, đánh giá và tài trợ giải pháp trong dài hạn. Những thử nghiệm minh bạch ở các vùng khí hậu và điều kiện kinh tế khác nhau sẽ giúp nhận diện nơi Wolbachia đem lại lợi ích lớn nhất. Giá trị của biện pháp này nằm ở khả năng bổ sung, chứ không thay thế, những hàng rào bảo vệ sẵn có.
















