Từ đòn tấn công Houthi đến nỗi lo về hạ tầng hạt nhân
Theo Reuters ngày 20/11, lực lượng Houthi liên kết với Iran đã tăng cường tấn công các sân bay, cơ sở dầu khí và công trình tại Saudi Arabia. Sau vụ tấn công khiến tòa tháp của Quỹ Đầu tư Công Saudi Arabia tại Riyadh bị hư hại, Houthi tiếp tục cảnh báo sẽ nhắm vào các cảng ở Biển Đỏ. Chiến sự chưa tạo ra một sự cố hạt nhân nào liên quan tới thỏa thuận đang được xem xét; điều khiến giới lập pháp lo lắng là nguy cơ đối với các cơ sở hạt nhân có thể được xây dựng trong tương lai.
Nhà máy điện hạt nhân phải bảo đảm đồng thời nhiều lớp an toàn: bảo vệ vật lý, nguồn điện, hệ thống làm mát, đường tiếp cận khẩn cấp và khả năng ứng phó nếu xung đột kéo dài. Một cuộc tập kích vào cơ sở công nghiệp thông thường đã gây thiệt hại nghiêm trọng; với hạ tầng hạt nhân, hậu quả tiềm tàng và tâm lý hoảng loạn có thể lớn hơn. Điều đó không đồng nghĩa mọi vụ tấn công đều gây phát tán phóng xạ, nhưng yêu cầu thiết kế và ứng phó phải bắt đầu trước ngày vận hành.
Các nhà nghiên cứu Henry Sokolski và Sharon Squassoni kêu gọi Washington đòi hỏi kế hoạch an ninh cụ thể. Lập luận cốt lõi là công nghệ phục vụ dân sinh không thể tách khỏi điều kiện địa chính trị nơi nó được triển khai. Bên cạnh phòng thủ tên lửa và bảo vệ địa điểm, an ninh chuỗi cung ứng, nhiên liệu và nhân sự cũng cần được tính tới.
Một thỏa thuận 123 giữa lợi ích năng lượng và rào chắn phổ biến vũ khí
Thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự theo Điều 123 của Luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ là khung pháp lý để Washington chuyển giao vật liệu, thiết bị và công nghệ hạt nhân cho đối tác. Theo báo cáo ngày 16/11 của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), chính quyền Trump đã trình thỏa thuận với Saudi Arabia lên Quốc hội hồi tháng 8/2026, kèm một thỏa thuận bảo đảm song phương.
Văn kiện mở ra cơ hội phát triển điện hạt nhân, đào tạo kỹ thuật và hợp tác công nghiệp.
Riyadh tìm cách đa dạng hóa năng lượng và bớt phụ thuộc vào dầu mỏ trong tiêu thụ điện trong nước. Với Mỹ, hợp tác tạo cơ hội cho doanh nghiệp, việc làm và ảnh hưởng công nghệ ở Trung Đông. Nhà Trắng nhấn mạnh mục đích chỉ là dân sự. Song vấn đề được tranh luận không phải chỉ nằm ở lò phản ứng mà còn ở quyền làm giàu uranium, quá trình có công dụng sản xuất nhiên liệu nhưng cũng có thể là mắt xích của năng lực chế tạo vũ khí nếu chuyển hướng.
Một thỏa thuận năm 2009 giữa Mỹ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất thường được gọi là “tiêu chuẩn vàng” vì đối tác từ bỏ làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng trên lãnh thổ mình. Phương án với Saudi Arabia không ghi nhận cam kết tương tự. Những người ủng hộ hợp tác cho rằng bảo đảm cụ thể và sự tham gia của IAEA vẫn có thể quản lý rủi ro; phía phản đối muốn ràng buộc rõ ràng hơn trước khi chuyển giao.
Quốc hội Mỹ và bài toán thanh sát vẫn chưa khép lại
Giới chức hai đảng tại Thượng viện Mỹ cho Reuters biết một nghị quyết phản đối có thể được bỏ phiếu sớm nhất trong tuần bắt đầu ngày 30/11. Cần phân biệt đây là thời điểm dự kiến, không phải kết quả biểu quyết đã diễn ra. Các nghị sĩ muốn biết thêm nội dung về bảo đảm an ninh, quyền tiếp cận thanh sát viên và điều kiện chuyển giao. Một cuộc bỏ phiếu sát nút, ngay cả khi không chặn được thỏa thuận, vẫn có thể buộc chính quyền giải trình nhiều hơn.
Theo Reuters, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi ngày 18/11 gọi cơ chế thanh sát được đề xuất là “rất thỏa đáng”, dù nó không có Nghị định thư Bổ sung theo mô hình đầy đủ. Phát biểu này cần được đặt cạnh quan điểm của Liên minh châu Âu tại IAEA: Hiệp định Thanh sát Toàn diện cộng với Nghị định thư Bổ sung vẫn là chuẩn xác minh được ủng hộ. Văn bản song phương đề xuất bổ sung quyền tiếp cận và dữ liệu tại các địa điểm thuộc phạm vi áp dụng, song không hoàn toàn tương đương với cơ chế thanh sát rộng hơn.
Đây là sự khác biệt giữa đánh giá một bước tiến kỹ thuật và kết luận rằng mọi nguy cơ đã biến mất. Một số bên cho rằng khả năng thanh sát bổ sung là tiến bộ đáng kể trong điều kiện hiện tại; những người khác nhấn mạnh tính minh bạch lâu dài, quyền kiểm tra địa điểm chưa khai báo và sự giám sát liên tục mới tạo được lòng tin bền vững.
Ngoại giao khu vực: điều kiện Israel và những lựa chọn khó
Thỏa thuận còn vướng câu hỏi ngoại giao: việc Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ với Israel có phải điều kiện bắt buộc hay không? Tổng thống Trump nói thỏa thuận chỉ có hiệu lực nếu Riyadh tham gia tiến trình bình thường hóa, trong khi các trợ lý Quốc hội được Reuters dẫn lời nói hồ sơ họ nhận không thể hiện điều kiện đó. Khoảng cách giữa tuyên bố chính trị và điều khoản văn bản khiến việc kiểm chứng trở nên đặc biệt quan trọng.
Ở Trung Đông, hồ sơ hạt nhân Saudi Arabia không tồn tại độc lập. Căng thẳng với Iran, xung đột tại Yemen và an ninh hàng hải ở Biển Đỏ đều ảnh hưởng tới cách láng giềng nhìn nhận một chương trình hạt nhân mới. Thái tử Mohammed bin Salman từng nói Riyadh không muốn có vũ khí hạt nhân nhưng sẽ theo đuổi nếu Iran sở hữu chúng. Phát biểu ấy phản ánh logic răn đe và nguy cơ chạy đua công nghệ trong khu vực.
Một thỏa thuận vững chắc vì vậy phải trả lời đồng thời ba câu hỏi: nó cung cấp năng lượng cho ai, ai giám sát việc sử dụng công nghệ, và ai chịu trách nhiệm nếu an ninh bị đe dọa. Quốc hội Mỹ, chính quyền Saudi Arabia và IAEA có thể bất đồng về mức độ cam kết, nhưng lợi ích chung nằm ở việc làm rõ các ràng buộc trước khi các nhà máy trở thành hiện thực.

















