Năm năm sau thảm họa lũ lụt Ahrtal: Bài học còn bỏ ngỏ

Tháng 7 năm 2021, trận lũ lịch sử tàn phá thung lũng Ahr ở bang Rheinland-Pfalz, Đức, cướp đi sinh mạng của 135 người. Năm năm trôi qua, câu hỏi đau lòng nhất vẫn còn đó: trong số những nạn nhân ấy, có bao nhiêu người lẽ ra đã được cứu sống nếu các cơ quan chức năng hành động sớm hơn?

Ủy ban điều tra sau thảm họa đã xác định rõ: vào ngày 14/7/2021, lực lượng bảo vệ dân sự tại Ahrweiler gần như hoàn toàn bị động, không chủ động kêu gọi hỗ trợ và chỉ phát cảnh báo tới người dân khi nước lũ đã dâng lên mức nguy hiểm cấp bách. Đến lúc đó, nhiều người không còn lối thoát.

Một trường hợp đặc biệt bi thảm cho thấy rõ hậu quả của sự chần chừ: khi nước lũ đã nhấn chìm các khu vực thượng nguồn và quy mô thảm họa hoàn toàn có thể nhìn thấy, 12 cư dân của một trại dưỡng lão người khuyết tật ở Sinzig vẫn chưa nhận được bất kỳ cảnh báo nào. Theo đánh giá sau này, chỉ cần một chuyến đi bộ năm phút là họ có thể đến nơi an toàn. Nhưng cảnh báo đã không đến, và tất cả 12 người đó đã chết đuối vài giờ sau đó.

Dù sai phạm của vị quận trưởng phụ trách khu vực được đánh giá là thiếu trách nhiệm về mặt chính trị, các cuộc điều tra hình sự chống lại ông vẫn bị đình chỉ. Viện kiểm sát lý giải rằng để kết tội, cần chứng minh được rằng một cảnh báo sớm hơn "với xác suất gần như chắc chắn" sẽ cứu được người - một ngưỡng pháp lý khó đáp ứng ngay cả khi bằng chứng thực tế là quá rõ ràng.

Sai phạm không chỉ dừng lại ở cấp địa phương. Cơ quan môi trường bang đã có trong tay các dự báo lũ nghiêm trọng từ sớm, nhưng không truyền đạt thông tin này một cách đủ mạnh và khẩn cấp tới các cơ quan liên quan. Chính quyền bang cũng không thành lập ban chỉ đạo ứng phó khủng hoảng riêng, mà phó thác toàn bộ cho cơ quan quản lý nhà nước cấp bang tại Trier - vốn đã quá tải và lại tiếp tục trông chờ vào lực lượng bảo vệ dân sự cấp huyện.

Đây là một ví dụ điển hình của tình trạng phân tán trách nhiệm: khi mỗi cấp đều nghĩ cấp khác sẽ xử lý, cuối cùng không ai thực sự hành động. Chính sự kết hợp này giữa những sai lầm cá nhân và lỗ hổng cơ cấu đã biến một đợt lũ lớn thành thảm họa chết người.

Điều khiến dư luận đặc biệt khó chịu là vùng Ahrtal đã từng ngập lụt vào năm 2010 và 2016. Thay vì những lần ngập lụt trước đó thúc đẩy sự chuẩn bị nghiêm túc hơn, chúng dường như lại tạo ra tâm lý chủ quan: trước đây rồi cũng qua, lần này cũng sẽ ổn thôi. Sự cẩu thả này đã được trả giá bằng sinh mạng con người.

Trong tuần tới, Thủ hiến bang Rheinland-Pfalz Gordon Schnieder dự kiến sẽ chính thức xin lỗi về những sai sót trong xử lý khủng hoảng. Đây là cử chỉ mà nhiều người dân vùng Ahrtal đã chờ đợi từ lâu, dù đối với Schnieder - người chỉ mới nhậm chức vào tháng 5/2025 - lời xin lỗi này không kèm theo trách nhiệm cá nhân nào.

Những người tiền nhiệm của ông đã không làm điều đó. Cựu Thủ hiến Malu Dreyer từng thừa nhận có sai sót, nhưng tránh mọi lời nhận lỗi trực tiếp. Người kế nhiệm bà, Alexander Schweitzer, cũng theo cách tiếp cận tương tự sau một năm rưỡi cầm quyền. Cả hai đều ưu tiên "nhìn về phía trước" hơn là đối mặt thẳng thắn với quá khứ.

Nghịch lý lớn nhất của giai đoạn hậu thảm họa là nhiều người dân đã chọn xây lại nhà ở đúng nơi họ suýt mất mạng. Điều này không hoàn toàn xuất phát từ sự liều lĩnh hay thiếu hiểu biết về rủi ro, mà phần lớn do thiếu lựa chọn thực tế: giá trị bất động sản tại vùng lũ sụt giảm mạnh, trong khi các khu đất thay thế được đề xuất thường nằm ở các huyện khác, xa hoàn toàn với cuộc sống quen thuộc của họ.

Nhà nước chỉ ban hành lệnh cấm xây dựng tuyệt đối trong 34 trường hợp - một con số rất nhỏ so với quy mô tái thiết. Lý do được đưa ra là việc mở rộng vùng cấm xây dựng sẽ kéo theo chi phí đền bù khổng lồ và đòi hỏi quyết tâm chính trị mạnh mẽ mà các cơ quan chức năng không sẵn sàng thể hiện.

Thay vào đó, việc tái thiết được cho phép kèm theo một số điều kiện kỹ thuật: nhà phải được xây cao hơn mực lũ, cửa sổ và cửa ra vào phải chịu được áp lực nước lớn, hệ thống sưởi phải đặt ở tầng trên. Những yêu cầu này mang lại mức độ bảo vệ nhỉnh hơn so với trước, nhưng theo đánh giá của giới chuyên gia, vẫn còn cách xa những gì thực sự cần thiết.

Về hạ tầng, một số cải thiện đáng ghi nhận: đường xá được nâng cao hơn, cầu mới được thiết kế không có trụ giữa lòng sông để tránh tích tụ mảnh vỡ khi lũ. Tuy nhiên, việc xây dựng các hồ chứa nước lũ ngoài khu dân cư - một biện pháp phòng ngừa quan trọng - vẫn bị đình trệ nhiều năm qua. Các công ty bảo hiểm đã gọi thẳng tình trạng hiện tại là "thảm họa đang chờ lặp lại".

Sau thảm họa, Rheinland-Pfalz đã tiến hành cải cách toàn diện hệ thống bảo vệ dân sự, trong đó có việc thành lập Cơ quan Phòng cháy chữa cháy và Bảo vệ Thảm họa cấp bang mới. Đây là bước tiến thực chất, nhưng liệu có đủ không thì vẫn còn là câu hỏi chưa có lời đáp.

Biến đổi khí hậu làm thay đổi một cách căn bản cách chúng ta phải tư duy về rủi ro lũ lụt. Khái niệm "lũ thế kỷ" - tức trận lũ xảy ra một lần trong 100 năm - đang trở nên lỗi thời khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng dày đặc hơn. Nói cách khác, trận lũ tiếp theo ở Ahrtal có thể không phải chờ đến năm 2121.

Song song với đó là một quy luật tâm lý quen thuộc: sau mỗi thảm họa lớn, ký ức về nguy hiểm dần phai mờ theo năm tháng. Công tác phòng ngừa dễ bị coi là tốn kém và phiền phức hơn là cấp bách và cần thiết. Chính tâm lý này, nếu không được kiểm soát, sẽ lại tạo điều kiện cho những sai lầm tương tự tái diễn.

Vì vậy, thung lũng Ahr không chỉ là một địa danh đã hồi sinh sau thảm họa. Nó cần tiếp tục là lời nhắc nhở - rằng rủi ro được biết đến mà không được hành động nghiêm túc sẽ trở thành thảm kịch có thể tránh được.