Hạn chế của mô hình chuyên môn hóa truyền thống và các cuộc khủng hoảng niềm tin
Đội ngũ công chức Hồng Kông từ lâu đã nổi tiếng với tính hiệu quả, tính chuyên nghiệp, sự liêm chính và là trụ cột ổn định vững chắc trong quá trình chuyển giao chủ quyền từ Anh sang Trung Quốc. Tuy nhiên, ngoại trừ các ngạch hành chính chung, phần lớn công chức Hồng Kông dành gần như toàn bộ sự nghiệp trong các lĩnh vực hẹp, dẫn tới tình trạng 'tư duy chia rẽ theo ban ngành' (silo mentality), khiến bộ máy trở nên lúng túng khi đối mặt với những vấn đề đa ngành phức tạp.
Hạn chế này đã bị bộc lộ rõ nét qua hàng loạt sự cố nghiêm trọng gần đây: vụ hỏa hoạn kinh hoàng tại khu nhà ở Wang Fuk Court (Đại Phố) vào tháng 11 năm ngoái cướp đi sinh mạng của 168 người và phá hủy hơn một nghìn căn hộ, làm dấy lên nghi vấn lớn về năng lực quản lý an toàn công trình. Tiếp đó là các bê bối thi công nhà ở xã hội, biệt thự cao cấp và trục trặc hệ thống thang máy tại một bệnh viện công lập lớn, thử thách nghiêm trọng mức độ tín nhiệm của người dân đối với năng lực quản trị công quyền.
Bài học lịch sử không phải là chính phủ thay thế các lực lượng thị trường, mà là bộ máy công quyền phải có khả năng phản ứng quyết đoán và hiệu quả khi hoàn cảnh thay đổi.
Làm chủ công nghệ đột phá, trí tuệ nhân tạo và kinh tế tầm thấp
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung định hình lại bức tranh địa kinh tế toàn cầu và Bắc Kinh xác định 'lực lượng sản xuất chất lượng mới' là ưu tiên quốc gia, Hồng Kông không thể chỉ dựa vào vai trò tiền đồn thương mại tự do thụ động của quá khứ. Đội ngũ công chức hiện nay phải liên tục xử lý các công nghệ và mô hình kinh doanh hoàn toàn mới: thanh toán di động, xe tự hành, nhiên liệu hàng hải xanh, nhiên liệu hàng không bền vững, năng lượng hydro và đặc biệt là 'nền kinh tế tầm thấp' (low-altitude economy).
Trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra phép thử lớn nhất: dù chính quyền đã thành lập Văn phòng Chính sách Kỹ thuật số (Digital Policy Office) vào tháng 7/2024 và đầu tư mạnh vào các trung tâm dữ liệu ở Khu đô thị phía Bắc (Northern Metropolis), điều cốt lõi không nằm ở danh xưng mới hay hạ tầng phần cứng, mà là chiến lược quản trị AI đồng bộ (bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng, sử dụng AI có trách nhiệm trong dịch vụ công) và năng lực chuyển hóa tham vọng số thành kết quả thực tế.
Những thay đổi về cấu trúc và chức danh mới không thể tự tạo ra sự chuyển đổi; điều quan trọng là phát triển chuyên môn, năng lực lãnh đạo và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Đổi mới tư duy doanh nhân, mở rộng địa chính trị và siết chặt trách nhiệm
Để đáp ứng yêu cầu mới, bộ máy công chức Hồng Kông cần vượt ra khỏi các lối mòn hành chính truyền thống thông qua việc mở rộng tuyển dụng các chuyên gia công nghệ và công nghiệp mới từ khu vực tư nhân. Những tín hiệu đổi mới đã xuất hiện qua tinh thần chủ động kiểu 'doanh nhân', ví dụ như việc phái đoàn quan chức Hồng Kông trực tiếp sang Thụy Sĩ đàm phán thu hút các nhà máy tinh luyện vàng, hay nỗ lực xúc tiến đầu tư sang các nước Trung Đông và Trung Á để đa dạng hóa đối tác thương mại.
Dưới sự lãnh đạo của Trưởng Đặc khu Lý Gia Siêu (John Lee Ka-chiu), các biện pháp tăng cường trách nhiệm giải trình của quan chức cấp cao và đề án cải cách đánh giá năng lực công chức gắn liền việc tăng lương với hiệu quả công việc đã chính thức được triển khai. Hồng Kông không cần vứt bỏ sự liêm chính và tính chuyên nghiệp vốn có, mà cần trang bị thêm tư duy chiến lược, trình độ công nghệ số và sự linh hoạt thích ứng để sẵn sàng cho những đòi hỏi của tương lai.
Sự lựa chọn của Hồng Kông không phải là giữa ổn định và thay đổi, mà là bảo tồn truyền thống hành chính tốt đẹp đồng thời trang bị năng lực mới cho một thế giới mà kinh nghiệm hôm qua không còn đủ dùng cho ngày mai.
