Dư địa tài khóa không phải tiền có thể chi ngay
Theo phân tích IFS công bố ngày 12/10, chiến sự Trung Đông làm triển vọng lạm phát của Anh cao hơn dự báo mùa xuân, đẩy lợi suất trái phiếu chính phủ lên. Lãi vay cao hơn có thể khiến khoản vay của nhà nước trong năm 2029–2030 tăng khoảng 10 tỷ bảng. Song khi giá cả và thu nhập danh nghĩa tăng, một số nguồn thu thuế cũng tăng theo. Hai tác động trái chiều khiến thay đổi trong “dư địa tài khóa” nhỏ hơn cách nhìn chỉ tập trung vào tiền lãi.
Con số 20 tỷ bảng là một kịch bản, không phải dự báo cuối cùng của cơ quan độc lập OBR. IFS lưu ý chỉ riêng việc điều chỉnh triển vọng tiền lương có thể khiến khoảng đệm chênh lệch 10 tỷ bảng theo mỗi hướng. Tình hình việc làm, di cư và trợ cấp liên quan sức khỏe cũng góp phần quyết định kết quả. Bởi vậy, một ngân sách được coi là đáp ứng quy tắc trên giấy chưa chắc đã có nền tảng thực thi vững vàng.
Bệnh viện, trường học chịu sức ép từ giá cả
Lạm phát làm một khoản phân bổ cố định mua được ít nhân lực, năng lượng, thuốc men và thiết bị hơn. IFS ước tính để duy trì giá trị thực của kế hoạch chi thường xuyên từng đưa ra vào tháng 3 có thể cần khoảng 12 tỷ bảng bổ sung về cuối thập niên, cộng gần 3 tỷ bảng cho đầu tư công. Những yêu cầu tăng lương và mục tiêu nâng năng suất khiến bài toán thêm khó.
Nếu ngân sách y tế tiếp tục tăng thực chất 2,7% mỗi năm, đồng thời các kế hoạch quốc phòng vẫn được giữ, những cơ quan khác có nguy cơ phải thắt chặt. IFS tính toán việc tránh mức giảm giá trị thực trên toàn bộ chi tiêu thường xuyên và đầu tư có thể cần thêm khoảng 25 tỷ bảng vào năm 2030–2031. Giữ nguyên tổng số tiền danh nghĩa khi chi phí tăng thực chất cũng là một quyết định phân bổ gánh nặng, dù không được gọi là cắt giảm.
Quốc phòng, thuế và giới hạn đi vay
Mục tiêu nâng ngân sách quốc phòng lên 3% GDP vào năm 2030 được IFS ước tính sẽ tốn thêm khoảng 11 tỷ bảng trong niên khóa 2030–2031. Nếu vừa bảo vệ các dịch vụ vừa thực hiện tham vọng quốc phòng, chính phủ có thể đối diện yêu cầu tìm khoảng 35 tỷ bảng qua thuế cao hơn, giảm phúc lợi hoặc điều chỉnh các ưu tiên khác. Đây là các phương án chính sách, không phải khoản thâm hụt đã được xác nhận.
Bên đối lập cho rằng chính phủ nên cắt chi trợ cấp thay vì tăng gánh thuế cho hộ gia đình; đảng Xanh kêu gọi giảm chi phí năng lượng và đầu tư cách nhiệt nhà ở. Những quan điểm khác nhau cùng chỉ tới một vấn đề: ai sẽ gánh giá của các lựa chọn tài khóa. IFS cũng cảnh báo tăng vay đáng kể lúc nợ công và nghĩa vụ trả lãi đang cao có thể làm tổn hại uy tín tài chính.
Thử thách cuối cùng là tính đáng tin
Ngân sách dự kiến công bố ngày 28/10 sẽ đi kèm dự báo mới của OBR. Nếu các dự báo cho thấy khoản vay giảm dần và quy tắc tài khóa được đáp ứng, điều đó vẫn không giải quyết được câu hỏi cơ bản: các bộ ngành có thể cung cấp lượng dịch vụ đã hứa với số tiền được cấp hay không. Việc dự tính những khoản cắt giảm không có khả năng thực hiện chỉ chuyển khó khăn sang tương lai.
Bộ trưởng Healey nhấn mạnh kỷ luật tài khóa và khả năng chống chịu của nền kinh tế trước cú sốc quốc tế. Tuy nhiên, một quyết định minh bạch về tốc độ nâng chi quốc phòng, chất lượng dịch vụ hoặc nguồn thu có thể quan trọng hơn một con số dư địa đẹp mắt. Đối với người dân Anh, phép thử thực tế của ngân sách không chỉ nằm ở bảng tính, mà ở hiệu quả chăm sóc sức khỏe, giáo dục và sự ổn định tài chính lâu dài.
