Xóa bỏ kiểm soát biên giới, Tây Ban Nha và Gibraltar khép lại kỷ nguyên căng thẳng lịch sử

Đêm 31/12/2023 đã đánh dấu thời điểm lịch sử khi biên giới giữa Tây Ban Nha và vùng lãnh thổ Gibraltar thuộc Anh chính thức không còn kiểm soát người và phương tiện lưu thông. Hàng rào kim loại dài khoảng một cây số, xây dựng từ năm 1908 để phân định khu vực, sẽ được tháo dỡ bắt đầu trong vài ngày tới, chấm dứt hơn một thế kỷ chia cắt về mặt vật lý.

Ngay sau nửa đêm, nhiều người dân cùng các phương tiện đầu tiên đã đi qua khu vực biên giới mà không phải làm thủ tục kiểm soát như trước đây. Hàng trăm người tập trung với cờ Tây Ban Nha tại điểm kiểm soát biên giới, tạo nên không khí náo nhiệt và đầy cảm xúc. Người đứng đầu chính quyền Gibraltar, ông Fabian Picardo, nhận định "Châu Âu đã trở lại" trong bối cảnh hợp tác kéo dài giữa EU và Anh được khôi phục ở địa phương.

Việc xóa bỏ kiểm soát biên giới có thể thực hiện nhờ thỏa thuận quan trọng được ký kết vào tháng 2/2023 giữa Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh, chính thức có hiệu lực từ ngày 31/12. Theo đó, người và hàng hóa được phép lưu thông tự do qua biên giới, trong khi Gibraltar được liên kết mật thiết vào không gian Schengen và quy định hải quan sửa đổi với EU.

Riêng tại sân bay và cảng biển của Gibraltar vẫn duy trì kiểm soát hộ chiếu nhằm đảm bảo an ninh và chính sách đặc biệt của lãnh thổ này. Tuy nhiên, sự thay đổi lớn nhất là phần lớn lưu thông qua đất liền giờ đây không còn bị kiểm tra rườm rà như trước, đặc biệt tạo thuận tiện lớn cho sinh hoạt và công việc của dân cư khu vực.

Đây là tin vui lớn cho hơn 15.000 người hàng ngày qua lại giữa La Línea de la Concepción ở Tây Ban Nha và Gibraltar để làm việc. Khu vực Tây Nam Andalusia này từng được coi là vùng kinh tế khó khăn, nơi người lao động phải chịu cảnh chờ đợi lâu trong các thời điểm cao điểm do thủ tục kiểm soát nghiêm ngặt.

Consuelo, một nữ y tá Tây Ban Nha làm việc tại Gibraltar trong ba thập niên, chia sẻ trên kênh RTVE rằng có những ngày bà phải chờ tới bảy tiếng đồng hồ mới được qua cửa khẩu. Giờ đây, sau hơn một trăm năm, những ngày mòn mỏi ấy xem như chấm dứt, giúp cải thiện rõ rệt cuộc sống của người dân vùng biên giới.

Điều thú vị và có phần mỉa mai là chính việc Anh rời Liên minh châu Âu (Brexit) lại mở ra khả năng tháo gỡ vướng mắc biên giới Gibraltar. Dù trong cuộc trưng cầu tại đây năm 2016, hơn 96% cư dân ủng hộ ở lại EU, Gibraltar vẫn buộc phải cùng Anh rời khỏi khối do quy định toàn diện của Brexit.

Mặc dù thỏa thuận mới cải thiện lưu thông và kinh tế khu vực, vấn đề chủ quyền vẫn chưa được giải quyết. Chính phủ Tây Ban Nha vẫn xem Gibraltar là một thuộc địa đang bị Anh chiếm đóng bất hợp pháp, còn London và chính quyền Gibraltar khẳng định tôn trọng vị thế pháp lý hiện tại và bảo vệ quyền lợi người dân.

Biên giới giữa hai bên từng là điểm gây căng thẳng nghiêm trọng trong lịch sử. Năm 1969, dưới thời độc tài Francisco Franco, Tây Ban Nha đã đóng cửa biên giới khiến việc đi lại bị gián đoạn cho đến năm 1982 với người đi bộ và 1985 với phương tiện giao thông.

Gibraltar, với diện tích chỉ 6,5 km2, nổi tiếng với đàn khỉ khỉ berber tự nhiên và tảng đá Rock of Gibraltar, đã nằm dưới quyền kiểm soát của Anh từ đầu thế kỷ 18 sau cuộc chiếm đóng năm 1704 và Hiệp ước Utrecht năm 1713. Vấn đề vẫn luôn là một chủ đề nóng trong quan hệ Madrid - London suốt nhiều thế kỷ.