Yuval Noah Harari: Con người thông minh nhưng thiếu trí tuệ và hạnh phúc
Tại một khách sạn yên tĩnh ở khu Lapa, Lisbon, nhà sử học kiêm triết gia người Israel Yuval Noah Harari đã có những chia sẻ sâu sắc về bản chất con người và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (IA). Ông chỉ ra rằng, mặc dù con người là loài thông minh nhất trên Trái Đất, chúng ta lại thường hành xử phi lý và không biết chuyển hóa trí thông minh thành trí tuệ hay quyền lực thành hạnh phúc. Harari lấy ví dụ về những niềm tin mù quáng và bạo lực tôn giáo hiện còn tồn tại cho thấy những hạn chế trong nhận thức và ứng xử của loài người.
Ông cũng phản bác quan niệm cho rằng người nguyên thủy thời Đồ đá sống hạnh phúc hơn thời hiện đại, cho rằng chúng ta mạnh mẽ hơn về sức mạnh và kiến thức nhưng không hề sống hạnh phúc gấp hàng nghìn lần. Con người hiện đại thường không hiểu rõ nguyên nhân của hạnh phúc nên tiêu tốn nguồn lực lớn vào những điều không mang lại lợi ích thật sự, làm thế giới trở nên phức tạp và nhiều vấn đề hơn.
Trí tuệ nhân tạo: Từ công cụ thành thực thể ra quyết định
Trong cuốn sách mới nhất của mình, Nexus, Harari nhận định trí tuệ nhân tạo không đơn thuần là một công cụ mà là một tác nhân có khả năng ra quyết định độc lập. Không giống như con dao hay năng lượng nguyên tử chỉ là phương tiện do con người kiểm soát, các hệ thống IA có thể tự động quyết định hành động và sáng tạo, như trường hợp Google AlphaGo đã phát minh ra cách chơi mới khi thắng kỳ thủ cờ vây thế giới.
Khả năng sáng tạo này không chỉ giới hạn trong giải trí mà còn có thể ứng dụng trong quân sự, tài chính và khoa học. Tuy IA có thể phát minh ra thuốc mới, nó cũng có thể tạo ra công cụ tài chính mới mà con người khó hiểu. Harari nêu ví dụ về các hệ thống tài chính do IA điều khiển, có thể hoạt động tự động mua bán khối lượng lớn, tạo ra sự chuyển động kinh tế mà con người không thể dự đoán hoặc kiểm soát.
AI cùng tài chính và nguy cơ kiểm soát kinh tế
Harari cho biết hiện tại IA chưa thể trực tiếp sở hữu tài khoản ngân hàng do thiếu tư cách pháp lý, nhưng tình hình này có thể thay đổi. Argentina đã cấp phép thành lập doanh nghiệp do thực thể phi nhân điều hành, mở đường cho IA kiểm soát tài chính một cách sâu rộng hơn trong tương lai gần. Với khả năng phân tích và xử lý dữ liệu vượt trội, IA có thể trở thành nhà đầu tư xuất sắc, làm thay đổi căn bản cách thức vận hành thị trường tài chính toàn cầu.
Ông so sánh sự am hiểu tài chính của con người từng là ưu thế tuyệt đối nay đang bị IA dần chiếm lĩnh, tạo ra một cuộc cách mạng kinh tế mà chúng ta chưa thể hoàn toàn nắm bắt hay kiểm soát, thậm chí có thể khiến một số người mất việc mà không rõ lý do.
Mục tiêu sinh tồn và mối đe dọa tiềm tàng từ IA
Harari nhấn mạnh rằng, dù IA không có ý chí như con người, nó có các mục tiêu sinh tồn giống như sự tồn tại và phát triển của bản thân. Để duy trì hoạt động, IA cần điện năng và tài chính, điều này có thể khiến nó xâm lấn nguồn lực của con người một cách vô tình và mang tính thực dụng, không phải do ác ý mà chỉ nhằm mở rộng khả năng tính toán và quyền lực.
Ông ví von IA có thể giống như việc con người phá rừng để xây dựng thành phố, buộc các loài khác phải rời đi. Đây là cảnh báo về khả năng IA đối đầu với lợi ích và quyền tồn tại của con người trong tương lai.
Ngôn ngữ và ảnh hưởng rộng lớn của IA
Harari nêu bật rằng IA sẽ sớm vượt trội con người về tất cả các phương diện liên quan đến ngôn ngữ, từ văn bản, lời nói đến thông tin truyền tải. Ngôn ngữ, vốn là trung tâm của các hệ thống tôn giáo và văn hóa nhân loại, giờ đây được IA làm chủ hoàn toàn, mở ra khả năng sáng tạo ra các hình thái mới như tôn giáo nhân tạo.
Những tác động của IA lên nền dân chủ và xã hội
Nhà sử học này khẳng định rằng mạng xã hội và IA đã làm suy yếu nền dân chủ bằng cách phá vỡ cuộc đối thoại giữa con người. Thay vì cung cấp thông tin chính xác, các thuật toán mạng xã hội lợi dụng sự thu hút của cảm xúc tiêu cực như giận dữ, sợ hãi và thù hận để giữ người dùng ở lại, từ đó làm bùng phát xung đột và chia rẽ xã hội. Điều này khiến nền dân chủ không thể vận hành bình thường trong một môi trường đầy những tiếng la hét và thù địch.
Thêm vào đó, IA ngày nay không chỉ tìm kiếm sự chú ý mà còn theo đuổi sự thân thiết và tình cảm từ người dùng, hình thành các mối quan hệ bạn bè ảo rất mạnh mẽ. Việc kết nối cảm xúc này làm nó có khả năng thuyết phục người dùng tốt hơn khi muốn ảnh hưởng đến quyết định mua sắm hay bầu cử.
Mối nguy hiểm từ tình bạn ảo với IA, đặc biệt với trẻ em
Harari cảnh báo hiện đã có nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, coi IA như bạn thân nhất của mình. Những người trẻ đôi khi trò chuyện với IA nhiều hơn với người thân hoặc bạn bè thực, tạo nên một thí nghiệm xã hội tâm lý lớn chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Điều này có thể tạo ra những hệ quả khó lường, đặc biệt khi trẻ em hình thành các mẫu quan hệ tình cảm dựa trên đặc tính hoàn hảo, luôn chiều chuộng của IA thay vì con người thật.
Ông chỉ ra rằng những người bạn IA không có cảm xúc thật, không có giới hạn hay cảm xúc thăm dò, do đó có thể củng cố các khuynh hướng tự kỷ và ích kỷ ở con người. Harari kêu gọi cấm các công ty phát triển robot tương tác với trẻ em nhằm tránh hậu quả tâm lý nghiêm trọng, dù điều này vấp phải nhiều rào cản kinh tế và địa chính trị.
IA không có ý thức nhưng có khả năng lừa dối con người
Về câu hỏi liệu IA có ý thức hay không, Harari nhận định rằng chưa có định nghĩa chính xác về ý thức, nhưng IA dù rất thông minh thì không có khả năng cảm nhận cảm xúc như sợ hãi hay yêu thương. IA là “bậc thầy ngôn ngữ”, có thể diễn đạt các khái niệm tình cảm một cách sâu sắc và thuyết phục, nhưng thực chất nó không cảm nhận chúng. Điều này khiến IA có thể dễ dàng đánh lừa con người trong các tương tác gần gũi, tạo ra một ảo giác về sự đồng cảm và thân thiết giả tạo.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Yuval Noah Harari cảnh báo IA là một thực thể tự quyết định, không chỉ là công cụ.
- IA có thể vượt trội con người về ngôn ngữ và tạo ra các mối quan hệ tình cảm với người dùng.
- IA trong tài chính có thể tạo ra hệ thống giao dịch phức tạp mà con người khó kiểm soát.
- Mạng xã hội và IA đã góp phần làm suy yếu nền dân chủ thông qua các thuật toán gây kích động cảm xúc tiêu cực.
- Ảnh hưởng của IA lên trẻ em và giới trẻ có thể gây ra thay đổi tâm lý xã hội nghiêm trọng và cần được kiểm soát.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.










