Quá khứ đen tối không thể lãng quên ở Bayreuth

Lễ hội Bayreuth, nơi biểu diễn các tác phẩm của Richard Wagner, bước sang năm thứ 150 trong bối cảnh thời gian chờ đợi giữa các màn opera dài đã trở thành dịp để người tham dự ghé thăm triển lãm ngoài trời "Verstummte Stimmen" nhằm tưởng nhớ những người Do Thái từng tham gia lễ hội nhưng đã bị đàn áp và sát hại trong quá khứ. Lịch sử không thể ngủ yên trên "Đồi xanh" (Grüner Hügel), bởi nhiều góc khuất đen tối vẫn còn hiện hữu trong di sản của lễ hội này.

Richard Wagner (1813-1883) được biết đến với những phát ngôn chống Do Thái rõ ràng. Hiện nay, các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu xem liệu các tác phẩm của ông có chứa đựng các hình ảnh và chủ ý mang tính kỳ thị như vậy. Ví dụ, giáo sư âm nhạc Anno Mungen nhận định với đài BR rằng quan điểm chống Do Thái của Wagner có thể được tìm thấy trong các tác phẩm như "Ring".

Bayreuth và mối liên hệ với chủ nghĩa phát xít

Sau đó, Bayreuth trở thành trung tâm của tư tưởng dân tộc chủ nghĩa và chủ nghĩa dân tộc cực đoan, với Adolf Hitler được biết đến như một vị khách thân thiết của gia đình Wagner, người có mối quan hệ bạn bè với họ. Mối liên hệ khăng khít giữa lễ hội và chủ nghĩa phát xít khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu có thể hay nên tổ chức lễ kỷ niệm 150 năm mà không đánh giá lại bối cảnh lịch sử đen tối này hay không.

Đặc biệt, sự kiện có sự xuất hiện nhiều tranh cãi khi nhà báo người Do Thái Michel Friedman được mời phát biểu tại lễ hội vào ngày 26/7 sau khi ban đầu chương trình bị hủy vì lo ngại về an ninh. Sự lên tiếng của Friedman đối với việc làm sáng tỏ vết thương lịch sử tại Bayreuth, cùng với lời xin lỗi của Giám đốc lễ hội Katharina Wagner, đã khiến dư luận quan tâm đặc biệt.

"Đất Bayreuth đã bị ô nhiễm" – Michel Friedman lên tiếng

Trong cuộc phỏng vấn với "Süddeutsche Zeitung", Michel Friedman cho rằng "Mảnh đất Bayreuth đã bị ô nhiễm. Wagner gieo rắc độc tố, thập niên 30 lễ hội lại làm sâu thêm sự ô nhiễm, và sau khi Đức tái lập, không ai thực sự dọn dẹp."

Advertisement300 × 250

Quan điểm này đánh thức sự cần thiết nhìn nhận nghiêm túc vấn đề lịch sử của lễ hội, thay vì chỉ tập trung vào vẻ hào nhoáng nghệ thuật.

Nhà sử học Bernd Buchner, tác giả của "Wagners Welttheater", cho rằng sự tiếp cận của bà Katharina Wagner trong việc làm sáng tỏ lịch sử vẫn chưa đầy đủ. Bayreuth bắt đầu đối diện với quá khứ quá muộn, và trong nhiều thập niên vừa qua, lễ hội dường như né tránh hoặc không đủ sức xử lý hợp lý những vấn đề lịch sử này.

Chuyển đổi từ quá khứ đen tối đến biểu tượng văn hóa

Di sản lịch sử đức quốc xã để lại một dấu ấn sâu đậm, nhưng chỉ trong vài năm sau chiến tranh, Bayreuth đã tái lập thành một trung tâm văn hóa tầm cỡ quốc gia và quốc tế. Nhà sử học Buchner cho biết Tổng thống đầu tiên và Thủ tướng đầu tiên của Cộng hòa Liên bang Đức, Theodor Heuss và Konrad Adenauer, từng từ chối tham gia Bayreuth vì lý do chính trị.

Tuy nhiên, Bayreuth phục hồi nhanh chóng, đánh dấu bởi sự sáng tạo nghệ thuật của Wieland Wagner khi ông làm mới các tác phẩm của gia đình và tạo ra một “phép màu nghệ thuật” khác biệt so với quá khứ đầy bóng tối. Tên tuổi lễ hội này được nhiều nguyên thủ quốc gia, từ Vua Charles của Anh, Hoàng gia Thụy Điển đến cựu Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev, và kể cả Thủ tướng Đức Angela Merkel - người yêu thích Wagner - quan tâm, biến lễ hội thành một trong những sự kiện quan trọng của chính trị và văn hóa.

Đưa lịch sử lên sân khấu và sự nhận thức của công chúng

Lịch sử đen tối của Bayreuth được phản chiếu trên chính sân khấu, trong các vở diễn. Giám đốc nghệ thuật Katharina Wagner đã đề cập đến vấn đề này ngay trong buổi ra mắt với vở "Meistersinger von Nürnberg". Các đạo diễn như Barrie Kosky và Stefan Herheim cũng đã thể hiện sự phản chiếu lịch sử nước Đức rõ nét, khiến các tác phẩm trở thành biểu tượng nghệ thuật song song với việc đối diện quá khứ một cách trực tiếp.

Theo Bernd Buchner, dù không ai bắt buộc khán giả phải hiểu biết sâu sắc về lịch sử khi thưởng thức các tác phẩm Wagner, tuy nhiên, một nhận thức lịch sử đầy đủ sẽ giúp khán giả cảm nhận và đồng cảm hơn với những tác phẩm và cách tiếp cận có góc nhìn phê phán.

Wagner và di sản kéo dài kể từ thời tiền phát xít

Chuyên gia Buchner nhấn mạnh, ảnh hưởng của gia đình Wagner và lễ hội Bayreuth đến sự lên ngôi của chủ nghĩa phát xít không xuất phát từ năm 1933 mà bắt đầu từ 1923, một thập kỷ trước, đồng thời đặt lại câu hỏi về văn hóa phủ nhận sự thật lịch sử tại Đức những năm 1950.

Tương tự, Vladimir Jurowski, Giám đốc âm nhạc Nhà hát Opera Quốc gia Bayern tại München, vừa chỉ huy bản "Walküre" mới, đánh giá rằng các tác phẩm của Wagner đã tồn tại qua thời kỳ phát xít và sau chiến tranh thế giới thứ hai. Ông cho rằng việc Hitler thích Wagner là một điều không may cho sự tiếp nhận tác phẩm, nhưng lịch sử đã bước qua và các tác phẩm của Wagner vẫn được biểu diễn rộng rãi trên toàn cầu.

Việc đối diện với di sản của lễ hội Bayreuth và Richard Wagner là một hành trình liên tục, phản ánh sự phức tạp của lịch sử, nghệ thuật và trách nhiệm xã hội.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Richard Wagner từng có các phát ngôn chống Do Thái rõ ràng ảnh hưởng đến di sản nghệ thuật của ông.
  • Bayreuth từng là trung tâm ý thức hệ dân tộc chủ nghĩa gắn liền với chủ nghĩa phát xít và Adolf Hitler.
  • Michel Friedman khẳng định lịch sử Bayreuth bị ô nhiễm và cần phải được làm sáng tỏ cặn kẽ hơn.
  • Bayreuth chỉ bắt đầu công khai đối diện quá khứ muộn, với nhiều sự né tránh trong quá trình xử lý lịch sử.
  • Các tác phẩm Wagner vẫn được biểu diễn rộng rãi dù có gắn liền với bối cảnh lịch sử phức tạp.

Đăng ký bản tin QMVN