Niềm tin vào khoa học suy giảm sau đại dịch: Khi đời sống khó khăn làm khoảng cách giữa tri thức và cộng đồng rộng thêm

Trong những tháng khủng hoảng vì Covid-19, công chúng phụ thuộc nhiều hơn vào nghiên cứu, bác sĩ và các thông báo y tế. Tuy nhiên, sự hiện diện dày đặc của khoa học không bảo đảm niềm tin được giữ nguyên về lâu dài. Số liệu Wellcome cho thấy tỷ lệ người đặt niềm tin mạnh mẽ vào giới khoa học tăng trong năm 2020 rồi giảm xuống thấp hơn cả mức năm 2018.

Cần đọc các con số với sự thận trọng. Báo cáo lưu ý những thay đổi phương pháp khảo sát tại Trung Quốc ảnh hưởng tới mức trung bình toàn cầu. Khi loại Trung Quốc khỏi phép so sánh, xu hướng từ năm 2018 đến 2025 ổn định hơn, dù mức tin tưởng mạnh đã đi xuống kể từ đỉnh đại dịch.

Khoảng 39% những người sống tương đối thoải mái nói họ tin khoa học rất nhiều, so với 20% trong nhóm chật vật trang trải cuộc sống. Chênh lệch này cho thấy thái độ với tri thức chuyên môn không tách rời điều kiện vật chất và trải nghiệm hàng ngày.

Những quốc gia có bất bình đẳng kinh tế lớn hơn thường ghi nhận niềm tin thấp hơn. Tương tự, người ít tin vào bệnh viện, cơ quan công quyền hoặc thấy tham nhũng trầm trọng có xu hướng hoài nghi khoa học hơn. Đây là những mối liên hệ thống kê, không phải bằng chứng cho thấy nghèo khó tự nó gây mất niềm tin.

“Chúng ta không thể mặc nhiên coi niềm tin đó là điều hiển nhiên.” — John-Arne Røttingen, Giám đốc điều hành Wellcome (lược dịch từ thông điệp công bố báo cáo).

Khảo sát ghi nhận 34% người trả lời muốn tiêm ngay khi bác sĩ hoặc y tá đề nghị một loại vaccine; 48% muốn cân nhắc và 15% nói họ không tiêm. Trong nhóm muốn tiêm ngay, tỷ lệ rất tin vào khoa học là 36%, gấp đôi mức 18% ở nhóm không tiêm.

Điều đó không có nghĩa niềm tin là yếu tố duy nhất quyết định tiêm chủng. Chi phí, khả năng tiếp cận, kinh nghiệm với nhân viên y tế và những thông tin nhận được cũng có thể ảnh hưởng. Tuy vậy, khi tỷ lệ bảo vệ cộng đồng giảm, những người dễ tổn thương có thể gánh chịu hậu quả lớn hơn.

Giới nghiên cứu có thể giải thích số liệu chính xác nhưng vẫn không được lắng nghe nếu người dân cảm thấy xa cách. Thay vì chỉ đòi hỏi công chúng chống lại thông tin sai lệch, các tổ chức cần tiếp nhận thắc mắc, nói rõ điều chưa chắc chắn và chứng minh lợi ích thực tế.

Những dịch vụ y tế thuận tiện, công bằng và có trách nhiệm là một phần của truyền thông khoa học. Báo cáo cho thấy trong nhóm rất tin tưởng bệnh viện và phòng khám tại nước mình, 43% có niềm tin mạnh vào khoa học, cao hơn đáng kể mức 26% trên toàn thế giới.

Công bố dữ liệu dễ hiểu và minh bạch về giới hạn của bằng chứng.

Tạo diễn đàn trao đổi trực tiếp cùng cộng đồng ít được phục vụ.

Đánh giá thành công qua khả năng tiếp cận y tế, không chỉ số người xem thông điệp.