Bá quyền và cân bằng quyền lực trong lịch sử Trung Quốc và châu Âu
Nhà sử học A.J.P. Taylor từng mở đầu tập sách của mình bằng lời nhấn mạnh sự khốc liệt của trạng thái tự nhiên mà theo Hobbes, đó là nơi bạo lực là luật lệ duy nhất, và cuộc sống “nghịch ngợm, thô bạo và ngắn ngủi”. Ông nhận định rằng các quốc gia lớn ở châu Âu từ thế kỷ 15 trở đi cũng hoạt động trong trạng thái tương tự, không có quyền lực cao hơn hay quy chuẩn đạo đức chung nào ngoài ý thức tự thân. Dù vậy, châu Âu vẫn đạt được hòa bình tương đối nhờ hệ thống cân bằng quyền lực, dù nó thường xuyên tạo ra trạng thái hỗn loạn và các cuộc chiến bùng nổ định kỳ.
Taylor cho rằng giải pháp đơn giản cho sự hỗn loạn này là một quyền lực duy nhất có thể áp chế tất cả các quốc gia còn lại. Ông mô tả mâu thuẫn cơ bản giữa một hệ thống đa cực và việc một quốc gia bá chủ thống trị toàn bộ, một vấn đề có vẻ quen thuộc không chỉ với châu Âu thời hiện đại mà còn cả thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc.
Thời kỳ Xuân Thu và Chiến Quốc: sự thử nghiệm quyền lực đa cực và bá quyền
Trong lịch sử Trung Quốc cổ đại, giai đoạn Xuân Thu (770-481 TCN) phản ánh mô hình cân bằng quyền lực, với các cuộc chiến tranh hạn chế và mang tính chính trị tương tự như các cuộc chiến tranh nội các trong châu Âu thời tiền hiện đại. Tuy nhiên, sang thời Chiến Quốc (481-221 TCN), các quốc gia chuyển mình thành những cỗ máy chiến tranh với các cuộc xung đột tổng lực nhằm tiêu diệt kẻ thù, dẫn đến sự xuất hiện của Qin Shi Huang - người cuối cùng thống nhất Trung Quốc vào năm 221 TCN.
Nhà Trung Quốc học Yuri Pines trong tác phẩm mới của mình "China’s Aristocratic Age: Politics and Power in the Springs and Autumns Period" nhấn mạnh rằng sau ba thế kỷ phân quyền đa cực của thời Xuân Thu, Trung Quốc dần trở nên miễn dịch với quyền lực đa cực. Sự kiện này có thể giải thích cho việc Trung Quốc cuối cùng chọn con đường thống nhất đế chế làm chuẩn mực văn minh, khác biệt với mô hình cân bằng quyền lực kéo dài trong lịch sử châu Âu.
Sự khốc liệt của chiến tranh và những con số đáng chú ý
So sánh giữa châu Âu và Trung Quốc cổ đại cho thấy nhiều điểm tương đồng cũng như khác biệt đáng chú ý. Theo nhà khoa học chính trị Michael Beckley, số lượng quốc gia tại châu Âu giảm từ khoảng 500 năm 1500 xuống còn khoảng 20 quốc gia vào năm 1900. Trong khi đó, Trung Quốc thời Tây Chu có khoảng 170 đơn vị chính trị, nhưng trải qua sự suy yếu từ Tây Chu sang Đông Chu với 23 quốc gia nhỏ lẻ trong thời Xuân Thu, rồi thu hẹp còn 7 quốc gia trong thời Chiến Quốc.
Nhà khoa học Victoria Hui ghi nhận, giữa 1495 và 1815, châu Âu đã trải qua 89 cuộc chiến tranh giữa các cường quốc lớn. Trong khi đó, giữa 656 và 221 TCN, Trung Quốc cổ đại có đến 256 cuộc chiến giữa các thế lực lớn. Với sự chuyển dịch từ chiến tranh xe ngựa quý tộc của thời Xuân Thu sang chiến tranh bộ binh nông dân trong thời Chiến Quốc, quy mô chiến tranh tăng mạnh và số người chết trong các trận đánh lên tới hàng chục nghìn người. Đặc biệt trong thế kỷ 3 TCN, chiến tranh trên quy mô toàn diện do nhà Tần phát động đã thay thế cho các cuộc chiến tranh nhằm duy trì cân bằng quyền lực trước đó.
Như vậy, chiến tranh thời Chiến Quốc được đặt dấu ấn bởi sự tàn khốc và đẫm máu không giới hạn, phản ánh sự đối đầu quyết liệt giữa ý thức bá quyền và cân bằng quyền lực mà đến ngày nay vẫn còn là vấn đề nhức nhối trong quan hệ quốc tế.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Trung Quốc cổ đại từng trải qua mô hình cân bằng quyền lực tương tự châu Âu hiện đại trong thời Xuân Thu.
- Thời Chiến Quốc chứng kiến chiến tranh toàn diện và khốc liệt hơn, dẫn đến sự thống nhất bởi ông vua Qin Shi Huang.
- Số lượng quốc gia ở châu Âu và Trung Quốc đều giảm dần theo thời gian do các cuộc chiến tranh và sáp nhập.
- Chiến tranh thời Chiến Quốc có quy mô lớn và tàn khốc với hàng chục nghìn người chết mỗi trận.
- Vấn đề lựa chọn giữa bá quyền và cân bằng quyền lực vẫn là bài toán gây tranh cãi trong chính trị quốc tế hiện nay.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.













