Một chiếc ống đo mưa và quyền được chuẩn bị
Trong mùa mưa, Raquel Izarra lên mái nhà hai lần mỗi ngày để kiểm tra lượng nước trong dụng cụ đo mưa tự làm. Bà gửi số liệu qua WhatsApp cho cơ quan chức năng. Tại Santa Inés Bajo, phía đông Lima, hơn 60 người dân khác cũng tham gia theo dõi những khe núi có nguy cơ biến thành dòng bùn đá sau các đợt mưa kéo dài. Đây không phải một dự án công nghệ hào nhoáng; đó là nỗ lực hàng ngày của những gia đình từng trải qua lũ lụt năm 2017.
Những số đo nhỏ, khi được ghi liên tục, có thể giúp xác định một ngưỡng nguy hiểm trước khi nước tràn xuống khu dân cư. Chúng còn tạo ra thói quen quan sát và phối hợp: ai liên lạc với chính quyền, ai đánh thức hàng xóm, đường nào dẫn đến nơi cao hơn. Giá trị của mô hình không nằm ở việc thay thế các cơ quan khí tượng, mà ở việc đưa tri thức địa phương vào hệ thống cảnh báo chính thức.
Tuy nhiên, sự tự nguyện cũng có giới hạn. Người theo dõi mưa còn phải đi làm và nuôi gia đình; phí điện thoại hằng tháng đôi khi đã là một gánh nặng. Nếu thiếu nguồn lực ổn định, mạng lưới dễ đứt quãng đúng lúc mưa nhiều nhất. Bài học của Peru vì thế đặt ra câu hỏi cơ bản: ai sẽ trả chi phí để người nghèo được nhận một cơ hội thoát hiểm đúng lúc?
Con số 136 che giấu những khoảng trống nào?
Báo cáo toàn cầu năm 2026 do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Văn phòng Liên Hợp Quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) công bố ghi nhận 136 quốc gia có một mức năng lực cảnh báo đa thiên tai, tương đương khoảng 70% số quốc gia. Con số tăng 143% so với năm 2015 là bước tiến đáng kể.
Dù vậy, chỉ 64 quốc gia đáp ứng đầy đủ bốn nhóm năng lực cần thiết; có một hệ thống trên giấy chưa bảo đảm mỗi người dân sẽ được bảo vệ.
Bốn trụ cột phải liên kết với nhau: hiểu đúng rủi ro tại từng địa điểm; quan trắc và dự báo đáng tin; truyền tin rõ ràng đến đúng người; và có phương án hành động, sơ tán, cứu trợ. Một bản tin chính xác nhưng không đến được hộ dân ở vùng núi, hoặc đến nơi mà không có đường thoát, có thể thất bại ngay ở chặng cuối.
UNDRR và WMO nhận thấy quốc gia có năng lực cảnh báo mạnh ghi nhận tỷ lệ tử vong do thiên tai thấp hơn nhiều so với nhóm hệ thống yếu; đây là mối liên hệ thống kê, không có nghĩa cảnh báo là nguyên nhân duy nhất. Bất bình đẳng vẫn rõ nét: khảo sát được Reuters dẫn lại cho thấy 95% người từng trải qua thiên tai ở Đông Á nhận được ít nhất một cảnh báo, nhưng tại Trung và Tây Phi tỷ lệ chỉ 47%.
Nepal: khi thiên tai đến nhanh hơn tín hiệu
Tại Nepal, trận lũ liên quan đến sạt lở đá và băng trong tháng 8/2026 phơi bày giới hạn của hệ thống cảnh báo dựa vào mùa gió. Khi dòng nước và vật liệu từ sông băng đổ xuống quá nhanh, những người quan trắc ở thượng nguồn cũng có thể không kịp chuyển dữ liệu. Tai họa này gây thương vong lớn và thiệt hại được Reuters ước tính gần 3 tỷ USD; các con số ban đầu cần được hiểu trong bối cảnh đánh giá sau thảm họa còn tiếp diễn.
Trong khoảnh khắc quyết định, cuộc điện thoại từ người ở phía trên thung lũng trở thành tín hiệu thiết thực hơn một thông báo tự động chưa tới. Hiệu trưởng Rajendra Dawadi đã cho sơ tán khoảng 900 học sinh của Trường Trung học Tribhuvan Trishuli. Câu chuyện không chứng minh hệ thống kỹ thuật vô ích; ngược lại, nó chỉ ra cần có nhiều tầng cảnh báo dự phòng để không một lỗi kết nối nào trở thành thảm kịch.
Ở Peru, nơi có hàng trăm hồ băng nhiệt đới được xác định có nguy cơ tràn, các nhà khoa học nhấn mạnh việc theo dõi theo thời gian thực. Khi dòng bùn đá bắt đầu, cửa sổ sơ tán có thể chỉ kéo dài 15–20 phút. Do đó, các ngưỡng kích hoạt, cuộc diễn tập và người chịu trách nhiệm phải được thống nhất trước khi còi báo vang lên.
Từ hội nghị khí hậu đến những nguồn tiền rất nhỏ
COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, đưa mục tiêu cảnh báo sớm cho mọi người vào cuối năm 2027 trở lại chương trình nghị sự. Liên Hợp Quốc thừa nhận mục tiêu đầy tham vọng này khó đạt đúng hạn. Ngân hàng Phát triển châu Phi ước tính châu lục cần thêm 5–10 tỷ USD cho hạ tầng, năng lực dự báo và dịch vụ cảnh báo; khoảng cách tài chính khiến những vùng rủi ro cao nhất lại có ít phương tiện ứng phó nhất.
Công nghệ phân phối thông báo qua mạng di động hứa hẹn tiếp cận nhanh nhiều người, không đòi hỏi từng hộ đăng ký ứng dụng riêng. Báo cáo Liên Hợp Quốc ghi nhận 38 quốc gia đã vận hành đầy đủ hệ thống phát cảnh báo qua trạm di động, 17 nước khác đang ở giai đoạn hoàn thiện. Khoản đầu tư khoảng 500 triệu USD được ước tính đủ để mở rộng và duy trì năng lực này trên phạm vi toàn cầu trong ba năm.
Nhưng đầu tư không nên dừng ở thiết bị. Cộng đồng cần tin vào nguồn tin, hiểu thông báo bằng ngôn ngữ của mình và biết đưa trẻ em, người già, người khuyết tật đến nơi an toàn bằng cách nào. Hệ thống tốt nhất là hệ thống được thử nghiệm thường xuyên và vẫn hoạt động khi mất điện, mất sóng hoặc chính người nhận không có tiền nạp điện thoại. Dự báo thiên tai chỉ thật sự có ý nghĩa khi trao cho con người thời gian để lựa chọn sự sống.













