Một yêu cầu mang tính kinh tế nhưng ngày càng đậm màu địa chính trị
Ethiopia mất đường bờ biển trực tiếp vào năm 1993 khi Eritrea độc lập. Từ đó, nền kinh tế phụ thuộc nặng vào các tuyến vận tải qua nước khác, đặc biệt là hành lang tới cảng Djibouti. Đối với một thị trường lớn và đang công nghiệp hóa, chi phí logistics cao làm suy giảm năng lực cạnh tranh, trong khi việc chỉ dựa vào một tuyến chính khiến Addis Ababa dễ bị tổn thương trước khủng hoảng khu vực.
Abiy vì thế nhiều lần trình bày vấn đề cảng biển như một nhu cầu phát triển dài hạn chứ không phải đòi hỏi nhất thời. Trong bài phát biểu đầu nhiệm kỳ mới, ông nhắc lại rằng Ethiopia sẽ “làm việc cần mẫn” để có cửa ngõ ra biển, nhưng lựa chọn cụ thể vẫn chưa được công bố. Câu hỏi quan trọng là liệu Addis Ababa có thể biến mục tiêu ấy thành một thỏa thuận thương mại được các nước ven biển chấp nhận hay để nó tiếp tục bị diễn giải như một tham vọng chiến lược.
Eritrea, Somalia và giới hạn của quyền tiếp cận
Eritrea nhìn tuyên bố của Ethiopia với mức độ cảnh giác cao nhất. Quan hệ giữa hai nước từng ấm lên sau khi Abiy lên nắm quyền năm 2018, nhưng nay lại xấu đi nghiêm trọng.
Đầu tháng 10, hai bên cắt quan hệ ngoại giao trong bối cảnh giao tranh mới ở miền bắc Ethiopia và các cáo buộc hỗ trợ lực lượng đối lập. Asmara cho rằng những lời kêu gọi ra biển có thể đe dọa chủ quyền của mình, trong khi Addis Ababa phủ nhận ý định sử dụng vũ lực.
Somalia đưa ra tín hiệu mềm hơn. Tổng thống Hassan Sheikh Mohamud nói Mogadishu không phản đối về nguyên tắc việc Ethiopia sử dụng một cảng qua lãnh thổ Somalia, nhưng nhấn mạnh mọi thỏa thuận phải được đàm phán chính thức và tôn trọng chủ quyền. Lập trường này mở ra một lối thoát ngoại giao, song cũng cho thấy Ethiopia không thể coi quyền tiếp cận biển là một quyền tự động; nó phải được xây dựng bằng hợp đồng, bảo đảm chính trị và lợi ích song phương.
*“Dựa trên nguyên tắc có đi có lại, chúng tôi sẽ nỗ lực để bảo đảm Ethiopia có một lối ra biển.” Abiy Ahmed*
Căng thẳng Biển Đỏ gắn với Tigray và tranh chấp sông Nile
Yêu cầu về cảng biển xuất hiện đúng lúc Ethiopia đối mặt với một cuộc khủng hoảng an ninh phức tạp hơn. Giao tranh tại Tigray tái bùng phát trong những tuần gần đây, kéo theo cáo buộc của Addis Ababa rằng Eritrea, Ai Cập và Sudan đang hỗ trợ các lực lượng đối lập. Reuters cảnh báo các liên minh mới trong khu vực khiến xung đột lần này có nguy cơ lan rộng hơn cuộc chiến 2020-2022.
Ở phía tây, tranh chấp về Đại đập Phục hưng Ethiopia trên sông Nile tiếp tục làm quan hệ với Ai Cập và Sudan căng thẳng. Bốn nước ven Biển Đỏ gồm Ai Cập, Eritrea, Sudan và Somalia vừa họp tại New Alamein và tuyên bố việc quản trị Biển Đỏ thuộc trách nhiệm của các quốc gia có bờ biển. Thông điệp đó được hiểu như một lời nhắc trực tiếp rằng Ethiopia có lợi ích hợp pháp về thương mại, nhưng không có vị thế pháp lý ngang với các nước duyên hải.
Một bài toán chỉ có thể giải bằng thương lượng dài hạn
Trong thực tế, Ethiopia không nhất thiết cần sở hữu lãnh thổ ven biển để đạt mục tiêu kinh tế. Các mô hình quốc tế cho phép một quốc gia không giáp biển bảo đảm quyền tiếp cận cảng thông qua thuê dài hạn, hành lang vận tải, khu logistics đặc biệt hoặc thỏa thuận cổ phần. Phương án như vậy có thể mang lại lợi ích kinh tế rõ ràng cho cả Ethiopia và quốc gia chủ cảng, đồng thời giảm nguy cơ biến thương mại thành tranh chấp chủ quyền.
Thách thức nằm ở việc xây dựng lòng tin trong một khu vực đang bị chia cắt bởi chiến tranh, tranh chấp nước, cạnh tranh ảnh hưởng vùng Vịnh và các liên minh an ninh mới. Nếu Addis Ababa nhấn mạnh thương lượng và lợi ích cùng chia sẻ, nhu cầu ra biển có thể trở thành động lực hợp tác. Nếu ngôn ngữ chủ quyền và an ninh lấn át kinh tế, cùng một yêu cầu có thể trở thành chất xúc tác cho một cuộc khủng hoảng khu vực nguy hiểm hơn.

















