Một lời mời đàm phán giữa tiếng nổ
Ngày 20/11, ông Trump nói Iran muốn đạt thỏa thuận nhưng đề nghị của Tehran chưa đáp ứng các điều kiện mà ông coi là có thể chấp nhận. Ngoại trưởng Abbas Araqchi cùng ngày cho biết Iran vẫn hy vọng ngoại giao có thể chấm dứt cuộc chiến. Hai tuyên bố không hẳn mâu thuẫn: cả hai bên đều nhận ra cái giá phải trả, nhưng định nghĩa về một thỏa thuận công bằng khác nhau căn bản.
Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào mục tiêu Mỹ tại Bahrain và Kuwait, đòn đánh của Mỹ ở Qeshm và sự bất ổn đối với tàu chở dầu cho thấy giao tranh chưa dừng lại trong lúc các kênh liên lạc hoạt động. Những thông tin về thiệt hại và trách nhiệm của từng vụ cần được đối chiếu độc lập; không nên biến tuyên bố của một bên thành kết luận về toàn bộ chiến trường.
Vấn đề vì thế không đơn thuần là có ngồi vào bàn đàm phán hay không, mà là làm thế nào để các bên vừa giữ được an ninh vừa có lối rút về chính trị. Mỗi vụ tấn công mới làm niềm tin mỏng đi, trong khi mỗi ngày phong tỏa kéo dài đều đẩy thêm áp lực lên kinh tế Iran.
Hormuz: đòn bẩy, huyết mạch và rủi ro
Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với các tuyến thương mại quốc tế. Trước xung đột, một phần đáng kể dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng thế giới đi qua cửa ngõ này.
Việc tàu thuyền phải giảm tốc, chuyển tuyến hoặc mua bảo hiểm đắt hơn khiến giá năng lượng có thể phản ứng ngay cả khi không có nguồn cung bị phá hủy trực tiếp.
Washington dùng phong tỏa các cảng và hoạt động xuất khẩu của Iran để tăng chi phí của việc kéo dài đối đầu. Tehran ngược lại có thể gây sức ép lên vận tải và các đối tác trong khu vực. Cảnh báo của CENTCOM đối với hoạt động chuyển tải giữa các tàu cho thấy cuộc cạnh tranh đang mở rộng từ vùng nước gần bờ sang các mạng lưới trung gian trên biển.
Theo các nguồn theo dõi hàng hải, một số lô hàng dầu và sản phẩm dầu mỏ Iran đã tìm được đường ra thị trường, nhưng không thể từ đó suy ra xuất khẩu đã hồi phục. Một sự cố kiểm tra hay bắt giữ tàu có thể biến tranh chấp kinh tế thành đối đầu quân sự trực tiếp, nhất là khi các lực lượng hoạt động trong không gian hẹp.
Vai trò hạn chế nhưng quan trọng của láng giềng
Qatar, Oman và các đối tác Vùng Vịnh đã cố duy trì liên lạc với Washington và Tehran, tìm phương án ngừng bắn hoặc giảm mức độ tấn công. Họ hiểu rằng một cuộc chiến mới có thể đe dọa cảng biển, nhà máy năng lượng, hàng không và đời sống dân thường trên lãnh thổ mình. Những nước này có động lực hòa giải rất lớn vì chính họ là bên chịu rủi ro gần nhất.
Tuy nhiên, họ không có quyền đơn phương dỡ bỏ chế tài của Mỹ, cũng không thể phủ quyết quyết định sử dụng vũ lực của Nhà Trắng. Tương tự, lời hứa của một nước trung gian không thể thay thế cơ chế xác minh về hoạt động hạt nhân hay bảo đảm an toàn của tàu thuyền. Đây là giới hạn thực tế của ngoại giao láng giềng.
Các nước trong khu vực cũng không hoàn toàn đồng nhất lợi ích. Một số phụ thuộc nặng vào vận tải qua Hormuz, trong khi nước khác có đường ống ra Biển Đỏ hoặc vịnh Oman. Khi tuyến hàng hải bị biến thành công cụ mặc cả, những khác biệt ấy càng khiến việc xây dựng một mặt trận ngoại giao thống nhất trở nên khó khăn.
Vì sao thêm bom đạn không bảo đảm kết thúc chiến tranh
Kinh nghiệm của cuộc xung đột cho thấy ưu thế không quân có thể phá hủy mục tiêu, nhưng không tự động làm đối phương chấp nhận những điều kiện chính trị mà họ cho là không thể chịu đựng. Iran có thể mất năng lực tác chiến cụ thể mà vẫn giữ được khả năng gây tổn phí cho vận tải khu vực hoặc trả đũa thông qua những kênh khác.
Nút thắt quan trọng nhất là trình tự nhượng bộ. Tehran muốn giải tỏa phong tỏa, khôi phục doanh thu dầu và tiếp cận tài sản trước khi đi sâu vào vấn đề hạt nhân. Washington cùng một số đối tác lại đòi các cam kết có thể kiểm chứng ngay từ giai đoạn đầu. Nếu không có cơ chế thực hiện đồng thời, bên nào đi trước cũng lo mình bị lợi dụng.
Lối ra khả dĩ cần những bước nhỏ nhưng có thể kiểm chứng: giảm tấn công vào tàu dân sự, bảo đảm tuyến cứu hộ và thương mại, giám sát các động thái hạt nhân và gắn việc nới sức ép kinh tế với nghĩa vụ cụ thể. Đó không phải giải pháp nhanh, nhưng có thể ít tốn sinh mạng hơn một vòng ném bom mới mà thời điểm kết thúc vẫn mờ mịt.

















