Hệ thống vị giác với cấu trúc phức tạp

Vị giác không chỉ là cảm nhận đơn giản qua lưỡi, mà còn hoạt động thông qua một hệ thống phức tạp gồm các thụ thể cảm nhận vị phân bố rộng khắp trong cổ họng, epiglottis, thực quản, thậm chí trong ruột và phổi. Những vị này không chỉ giúp ta phát hiện thức ăn, mà còn có vai trò quan trọng trong việc điều tiết cảm giác thèm ăn và bảo vệ cơ thể khỏi các chất có thể gây hại.

Trên trường diện của lưỡi, có các nhú vị giác - những nốt nhỏ li ti gồm bốn loại, trong đó ba loại (fungiform, circumvallate, foliate) chịu trách nhiệm cảm nhận vị, còn loại thứ tư (filiform) nhận biết về kết cấu và cảm giác khi nhai.

Mỗi nhú vị giác chứa những cụm nếm gồm các chồi vị với những lỗ nhỏ trên bề mặt được bao phủ bởi các sợi microvilli mảnh mai, nơi tập trung các thụ thể vị giác. Khi nhai, thức ăn hòa lẫn với nước bọt, phá vỡ các phân tử vị (tastants), cho phép chúng xuyên qua các lỗ này và kích thích thụ thể trên microvilli, từ đó truyền tín hiệu đến não bộ để phân tích vị.

Năm vị cơ bản và các vị tiềm năng

Xác định một vị là “cơ bản” không dễ dàng và vẫn gây tranh luận khoa học. Tiêu chuẩn chung là mỗi vị cần có cơ chế phát hiện riêng biệt và cảm nhận độc đáo, không chỉ là sự hòa trộn của các vị khác.

Advertisement300 × 250

Hiện được công nhận là năm vị: ngọt, chua, mặn, đắng và umami, cùng với hai vị đang được nghiên cứu thêm là oleogustus (vị béo) và vị cay nóng (pungency).

Vị ngọt gợi ý nguồn đường cung cấp năng lượng nhanh chóng, giải thích cho sự ham muốn tự nhiên đối với vị này. Ngoài các thực phẩm quen thuộc như trái cây, đường và mật ong, vị ngọt còn xuất hiện trong một số loại rau như fennel, dill, cà rốt và bơ.

Vị chua đóng vai trò cảnh báo về thực phẩm có thể bị hư hỏng, đồng thời làm tăng khẩu vị và hỗ trợ tiêu hóa. Những loại thực phẩm chua phổ biến bao gồm trái cây họ cam quýt, sữa chua, cà chua, giấm và các loại phô mai như phô mai dê.

Vị mặn chủ yếu đến từ sodium chloride, cần thiết cho cân bằng dịch và chức năng thần kinh. Chúng ta thường bị hấp dẫn bởi các thực phẩm mặn đặc trưng như cá cơm, oliu, rong biển, nước tương và cần tây.

Vị đắng là tín hiệu cảnh báo tự nhiên với các chất độc tiềm ẩn, dẫn đến sự e dè ban đầu của nhiều người. Tuy nhiên, qua thời gian và trải nghiệm, con người học cách thưởng thức vị đắng trong cà phê, cacao không đường, vỏ cam chanh, và quinine trong nước tonic.

Umami, có nghĩa là “ngon” trong tiếng Nhật, được Kikunae Ikeda phát hiện năm 1908 khi ông chiết xuất glutamate từ rong biển kombu khô. Vị này làm tăng cảm giác ngon miệng trong các món như phô mai già Parmesan, miso, nước tương, nấm, quả óc chó và thịt trâu, khuyến khích chúng ta tìm kiếm thực phẩm giàu protein.

Tháp vị giác và sự biến đổi theo thời gian

Trung bình người có khoảng 10.000 chồi vị trên lưỡi, tái tạo sau mỗi vài tuần. Quá trình này chậm dần theo tuổi tác, dẫn đến sự giảm nhạy cảm với vị giác. Đây là lý do trẻ em thường cảm thấy các vị mạnh quá sức chịu đựng, trong khi người lớn phát triển sở thích với các vị gọi là “được học” như cà phê, oliu, phô mai xanh và cải brussels.

Yếu tố di truyền cũng ảnh hưởng rõ nét tới cảm nhận vị giác. Ví dụ, biến thể gen TAS2R38 mã hóa thụ thể vị đắng khiến một số người cảm nhận vị đắng trong các loại rau họ cải mạnh hơn, dẫn đến sự tránh né tăng lên.

Vị giác kết hợp hoàn hảo với các giác quan khác

Vị giác không hoạt động một mình mà phối hợp với khứu giác, thị giác, cảm giác xúc giác và thậm chí âm thanh. Các tín hiệu tổng hợp này tạo nên trải nghiệm ẩm thực đầy đủ, kích hoạt phản ứng chuyển hóa hiệu quả. Mùi hương của táo và quế hay tiếng đánh trứng vui tai đều báo hiệu cho não và dạ dày chuẩn bị cho bữa ăn ngon, giúp quá trình tiêu hóa diễn ra mượt mà hơn.

Tài liệu tham khảo: Sharma, Nik (2020). The Flavour Equation, Chronicle Books, San Francisco.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Hệ thống vị giác phân bố rộng khắp không chỉ trên lưỡi mà còn ở cổ họng, thực quản và các cơ quan khác.
  • Năm vị cơ bản được công nhận gồm ngọt, chua, mặn, đắng và umami, với oleogustus và vị cay nóng đang trong quá trình nghiên cứu thêm.
  • Vị giác thay đổi theo tuổi tác và bị ảnh hưởng bởi yếu tố di truyền, dẫn đến sự khác biệt trong cảm nhận vị của mỗi người.
  • Vị giác kết hợp với các giác quan khác tạo nên trải nghiệm ẩm thực phong phú và hỗ trợ tiêu hóa hiệu quả.
  • Thụ thể vị giác có khả năng tái tạo mỗi vài tuần nhưng giảm dần khả năng tái tạo khi lớn tuổi.

Đăng ký bản tin QMVN