Một cuộc trở về gắn với mạng lưới cộng sự
Theo hồ sơ Westlake University, Wu Jun từng làm việc tại UT Southwestern Medical Center từ năm 2018, được thăng phó giáo sư năm 2023 và giáo sư năm 2026, trước khi gia nhập trường mới trong tháng 9. Chuyên môn của ông tập trung vào tế bào gốc đa năng, phát triển sớm và cách tế bào thuộc các loài khác nhau có thể cùng tồn tại trong một hệ nghiên cứu.
Với South China Morning Post, ông giải thích lựa chọn bằng nhiều yếu tố: đồng nghiệp, học trò đã trở về Trung Quốc, môi trường học thuật và cân nhắc gia đình. Nhận định nhiều nhà nghiên cứu hàng đầu hiện làm việc tại Trung Quốc là đánh giá của ông, không phải một bảng xếp hạng toàn cầu hay kết quả thống kê được bài phỏng vấn chứng minh.
Điểm cụ thể hơn nằm ở việc hình thành nhóm nghiên cứu. Ông dự kiến có hàng chục nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu sau tiến sĩ cùng tham gia, trong khi phòng thí nghiệm mới còn được chuẩn bị. Nhân lực, điều kiện làm việc và khả năng trao đổi lâu dài là những yếu tố có thể giúp một ý tưởng thành chương trình nghiên cứu, thay vì chỉ dừng ở một thông báo tuyển dụng.
Mô hình phôi giúp đặt câu hỏi về phát triển sớm
Tế bào gốc đa năng có thể tạo ra nhiều loại tế bào của cơ thể. Tính chất ấy khiến chúng hữu ích để nghiên cứu cách các tế bào nhận tín hiệu, sắp xếp và chuyên hóa.
Nhưng đa năng không có nghĩa một tế bào tự động hình thành đầy đủ một cơ thể, cũng không bảo đảm mô được tạo ra đã đủ chức năng cho điều trị.
Trong nghiên cứu công bố trên Nature năm 2021, nhóm có Wu Jun phát triển các cấu trúc giống phôi nang từ tế bào gốc người, thường được gọi là blastoids. Chúng tái hiện một số đặc điểm phát triển sớm để phục vụ nghiên cứu. Đây không phải bằng chứng tạo ra trẻ em trong phòng thí nghiệm, và mức độ tương đồng với phôi tự nhiên luôn cần được kiểm tra.
Mô hình phôi và mô hình cơ quan cũng không phải hai tên cho cùng một công cụ. Mô hình phôi hướng tới các quá trình phát triển; mô hình cơ quan tái hiện những đặc điểm của mô hoặc cơ quan cụ thể. Cả hai có thể hỗ trợ tìm hiểu bệnh, nhưng giá trị phụ thuộc chúng trả lời đúng câu hỏi nào và còn thiếu những đặc điểm sinh học nào.
Từ tế bào nghiên cứu đến cơ quan ghép còn nhiều khoảng cách
Một hướng khác của Wu Jun là thể khảm liên loài: hệ sinh học chứa tế bào từ các loài khác nhau. Thuật ngữ này không có nghĩa một sinh vật mang hình hài nửa người nửa động vật như hình dung viễn tưởng. Vấn đề khoa học là sự đóng góp và tương tác của các nhóm tế bào trong quá trình phát triển.
Salk Institute từng công bố năm 2017 rằng nhóm nghiên cứu có Wu Jun tạo được đóng góp của tế bào người trong phôi động vật giai đoạn sớm, đồng thời ghi nhận các rào cản lớn giữa loài. Kết quả tạo cơ quan giữa những loài gặm nhấm gần nhau không thể tự suy rộng thành cơ quan người đã sẵn sàng ghép. Hai bước đó có yêu cầu chứng minh khác nhau.
Mục tiêu tái tạo cơ quan cần vượt qua việc hình thành một cấu trúc nhìn giống cơ quan: chức năng, độ ổn định và an toàn đều phải được xác lập. Bài tổng quan chuyên sâu của Wu Jun và Jianping Fu năm 2024 vẫn mô tả đây là thách thức. Với người chờ điều trị, giá trị nhân văn nằm ở tiến bộ có thể kiểm chứng, không phải một thời hạn ứng dụng chưa được chứng minh.
AI là công cụ hỗ trợ còn niềm tin cần kiểm chứng
Theo cuộc phỏng vấn, phòng thí nghiệm mới dự định dùng AI để đẩy nhanh khâu sàng lọc phục vụ nghiên cứu tạo cơ quan. Đây là kế hoạch phát triển, chưa phải kết quả cho thấy AI đã giải quyết được các nút thắt sinh học. Một gợi ý do thuật toán đưa ra vẫn cần được kiểm tra bằng dữ liệu và thực nghiệm phù hợp.
Giám sát đạo đức cũng là một phần của chất lượng khoa học. Hướng dẫn ISSCR cập nhật năm 2025 yêu cầu xem xét chuyên biệt đối với mô hình phôi ba chiều có tổ chức, với mức giám sát phù hợp độ phức tạp và giới hạn nghiên cứu rõ ràng. Đây là khuyến nghị chuyên môn quốc tế, không thay thế quy định tại nơi tiến hành nghiên cứu.
ISSCR còn xếp việc chuyển mô hình phôi người từ tế bào gốc vào tử cung người hoặc động vật trong nhóm hoạt động bị cấm theo hướng dẫn của tổ chức. Ranh giới ấy giúp phân biệt nghiên cứu phát triển với sinh sản. Khi nhóm mới bắt đầu công việc, công bố minh bạch, kiểm chứng độc lập và đào tạo người trẻ sẽ có giá trị hơn những lời hứa vượt quá bằng chứng.
