Chính quyền quân sự Myanmar giăng bẫy ngoại giao, liệu Washington có sa vào lối tắt đầy rủi ro

Theo tác giả Ethan Myint, hai lợi ích của Mỹ đang hội tụ tại Myanmar. Thứ nhất, Washington muốn giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng đất hiếm do Trung Quốc chi phối, trong khi Myanmar là nước sản xuất đất hiếm lớn thứ tư thế giới. Thứ hai, Myanmar là một trong những trung tâm chính của các khu lừa đảo trực tuyến chiếm đoạt hàng tỷ USD của người Mỹ. Nằm giữa Ấn Độ và Trung Quốc, nối Đông Nam Á lục địa với Ấn Độ Dương, đất nước này có vị trí chiến lược đặc biệt.

Dưới thời Tổng thống Donald Trump, chính sách đối ngoại Mỹ đã thay đổi căn bản: việc thúc đẩy dân chủ và nhân quyền bị đặt xuống hàng thứ yếu. Chiến lược An ninh Quốc gia ký tháng 11/2025 đề cao nguyên tắc “chủ nghĩa hiện thực linh hoạt”, tìm kiếm quan hệ thương mại hòa bình mà không đòi hỏi các nước theo mô hình dân chủ. Trong khi đó, các chính phủ trong khu vực đã tiếp xúc cấp cao với chính quyền quân sự, và giới doanh nghiệp Mỹ lo ngại bị đối thủ khu vực bỏ lại phía sau.

Trong những năm 1990 và 2000, Washington chủ yếu làm việc với một số ít nhân vật trung tâm, tập trung vào bà Aung San Suu Kyi và giới quân sự, dù quyền lực chính trị và vũ trang tại Myanmar phân tán hơn nhiều. Các tổ chức vũ trang sắc tộc, dù là những bên có vai trò chính trị và quân sự thực sự, không khớp với mô hình tiếp cận của Mỹ.

Ngày nay, bà Aung San Suu Kyi vẫn bị giam giữ, còn phe đối lập phân tán giữa Chính phủ Thống nhất Quốc gia, các tổ chức vũ trang sắc tộc và nhiều lực lượng kháng chiến khác. Chiến tranh leo thang từ sau cuộc đảo chính năm 2021 đã chuyển dịch quyền lực về phía các tổ chức vũ trang sắc tộc. Theo tác giả, Bắc Kinh đã thích nghi với bức tranh phân tán ấy, còn Washington thì chưa, và chính quyền quân sự đã chi hàng triệu USD cho các công ty vận động hành lang để khai thác khoảng trống này.

Tác giả cho rằng lịch sử để lại một bài học rõ ràng: giới quân sự sẵn sàng hành động thiếu thiện chí và từ bỏ thỏa thuận bất cứ khi nào thấy phù hợp. Những dấu mốc tiêu biểu gồm:

Tác giả thừa nhận giai đoạn mở cửa năm 2011 khác biệt vì có những cải cách thực chất.

Nhưng theo ông, giới lãnh đạo quân sự hiện nay không phải những người từng thúc đẩy cải cách, mà chính là những người đã lật đổ thành quả đó.

Theo tác giả, bình thường hóa quan hệ khó giúp Mỹ tiếp cận đất hiếm hay dẹp bỏ các trung tâm lừa đảo, mà chỉ trao “phao cứu sinh” cho chính quyền đang gặp khó. Đảng Đoàn kết và Phát triển Liên bang do quân đội hậu thuẫn đã hoãn đại hội, được cho là vì tranh chấp lãnh đạo; việc đề bạt người thân tín của ông Min Aung Hlaing đặt ra câu hỏi về căng thẳng nội bộ, trong khi hơn 70% binh sĩ tiền tuyến được cho là lính nghĩa vụ.

Trên chiến trường, quân đội không phá được vòng vây của Quân đội Độc lập Kachin quanh Bhamo, chiến dịch lớn từ tháng 9 nhằm giành lại lãnh thổ từ Quân đội Arakan ở bang Rakhine không đạt kết quả đáng kể, và các lực lượng Karen tiếp tục cầm cự quanh Kawkareik. Về kinh tế, chính ông Min Aung Hlaing đã thừa nhận thất bại, chính quyền tìm khoản vay lãi suất cao từ Belarus và phát triển năng lực sản xuất nhiên liệu máy bay tại nhà máy lọc dầu Thanlyin với sự hỗ trợ của doanh nghiệp Trung Quốc để lách lệnh trừng phạt.

Tác giả cho rằng hướng đi của Mỹ sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố. Thứ nhất là Quốc hội: liệu lưỡng đảng có thúc ép chính quyền thực thi Đạo luật BURMA và thông qua Đạo luật BRAVE Burma nhằm siết trừng phạt các lĩnh vực do quân đội kiểm soát, khi dự luật này vẫn chưa được đưa vào chương trình xem xét của Ủy ban Đối ngoại Thượng viện. Thứ hai là đàm phán Mỹ – Trung về đất hiếm và thương mại: nếu căng thẳng dịu đi, sức hút của Myanmar sẽ giảm.

Thứ ba là khả năng của các lực lượng kháng chiến, đặc biệt thông qua Hội đồng Chỉ đạo vì sự Hình thành Liên bang Dân chủ, trong việc phối hợp hiệu quả và trở thành đối tác đáng tin cậy về khoáng sản thiết yếu, chống lừa đảo và an ninh khu vực. Nếu làm được điều đó, Washington sẽ có ít lý do hơn để coi chính quyền quân sự là đầu mối thuận tiện nhất.