Hiện tượng rối lượng tử trong kim loại lạ và giải thích về tính chất đặc biệt

Kim loại lạ, một loại vật liệu có các đặc tính điện tử không thể giải thích bằng các lý thuyết truyền thống về electron độc lập hoặc quasi-particle, từ lâu đã là một chủ đề gây nhiều tò mò trong cộng đồng vật lý. Các nhà vật lý tại Đại học Công nghệ Vienna (TU Wien), Áo, đã chứng minh rằng hiện tượng rối lượng tử (quantum entanglement) giữa các electron chính là nguyên nhân căn bản tạo nên sự kỳ lạ này. Nghiên cứu dựa vào những khái niệm từ khoa học thông tin lượng tử được áp dụng để hướng dẫn các thí nghiệm, đồng thời mở hướng nghiên cứu những vật liệu siêu dẫn nhiệt độ cao và vật liệu lượng tử tương quan phức tạp khác.

Thí nghiệm neutron tán xạ và phát hiện rối lượng tử đa phần tử

Nhóm nghiên cứu do nhà vật lý rắn Silke Bühler-Paschen dẫn đầu đã sử dụng phương pháp tán xạ neutron không đàn hồi tại Viện Laue-Langevin (ILL) ở Grenoble, Pháp, để khảo sát kim loại nặng Ce3Pd20Si6. Trong quá trình này, các neutron được tán xạ sẽ truyền năng lượng đến các hạt trong vật liệu.

Advertisement300 × 250

Theo nhà nghiên cứu Federico Mazza, thông thường các neutron sẽ truyền năng lượng tới các hạt riêng lẻ, nhưng phân tích dữ liệu bằng công cụ đo thông tin lượng tử Fisher (quantum Fisher information) cho thấy hiện tượng này không thể giải thích với giả định các electron hoạt động độc lập.

Thay vào đó, kết quả chỉ ra rằng các nhóm ít nhất gồm chín thực thể lượng tử bị rối lượng tử cùng hành động tập thể. Bằng chứng này xác nhận sự hiện diện của rối lượng tử đa phần tử mạnh trong kim loại nghiên cứu, cung cấp cơ chế mới làm sáng tỏ nguồn gốc của những đặc tính bất thường ở kim loại lạ.

Kim loại lạ - trạng thái gốc của siêu dẫn nhiệt độ cao

Trạng thái kim loại lạ không chỉ giới hạn trong kim loại nặng mà còn xuất hiện trong nhiều loại vật liệu như các hợp chất pnictide và hữu cơ, được xem như trạng thái gốc tạo nên siêu dẫn nhiệt độ cao. Nhà vật lý Bühler-Paschen cho biết nhóm đã nghi ngờ rối lượng tử đóng vai trò quan trọng trong những tính chất kỳ lạ này từ lâu nhưng chỉ đến nay mới thu được bằng chứng trực tiếp nhờ ứng dụng phương pháp khoa học thông tin lượng tử vào nghiên cứu vật liệu rắn. Kết quả này cũng khẳng định tính hữu hiệu của việc áp dụng công cụ từ một lĩnh vực hoàn toàn khác để nghiên cứu các vật liệu lượng tử phức tạp.

Khó khăn trong nghiên cứu và triển vọng tương lai

Cuộc nghiên cứu đã trải qua nhiều thử thách, trong đó việc lựa chọn và tạo ra tinh thể đơn lớn, chất lượng cao của Ce3Pd20Si6 là một công đoạn khó khăn. Thêm vào đó, việc được cấp thời gian sử dụng thiết bị quang phổ neutron ba trục với độ phân giải cao tại ILL cũng là một thành tựu khó khăn. Dữ liệu thu thập được phải được phân tích kỹ lưỡng và kiểm tra bằng mô phỏng để đảm bảo độ tin cậy cao nhất. Đặc biệt, nhóm cũng phải thuyết phục cộng đồng vật lý về tầm quan trọng của rối lượng tử đa phần tử vượt xa các phương pháp phân tích truyền thống dựa trên hàm tương quan.

Nhóm nghiên cứu cho rằng rối lượng tử đa phần tử có thể là một đặc trưng phổ biến trong kim loại lạ, tuy vậy cần thêm các nghiên cứu ở các loại vật liệu khác để xác nhận điều này. Hướng nghiên cứu này cũng tiềm năng ứng dụng trong các thiết bị lượng tử tương lai và giúp hiểu rõ hơn về cơ chế siêu dẫn nhiệt độ cao cũng như vật liệu trong đó electron tương tác mạnh đến mức mất đi tính chất như các hạt, bán hạt.

Theo ý kiến từ nhóm nghiên cứu, khái niệm này hoàn toàn có thể mở rộng ứng dụng trong công nghệ lượng tử cũng như mở ra các bước đột phá trong vật liệu lượng tử, góp phần vào sự phát triển khoa học cơ bản và ứng dụng thực tiễn.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Quantum entanglement giữa electron là nguyên nhân chính tạo nên đặc tính kỳ lạ của kim loại lạ.
  • Phân tích dữ liệu bằng quantum Fisher information cho thấy sự tồn tại của rối lượng tử đa phần tử trong Ce3Pd20Si6.
  • Kim loại lạ được coi là trạng thái gốc của siêu dẫn nhiệt độ cao và xuất hiện trong nhiều vật liệu khác nhau.
  • Việc nghiên cứu đòi hỏi tinh thể lớn chất lượng cao cùng thời gian sử dụng thiết bị neutron tán xạ cao cấp.
  • Kết quả có thể thúc đẩy hiểu biết về siêu dẫn nhiệt độ cao và hỗ trợ phát triển thiết bị lượng tử.

Đăng ký bản tin QMVN