Chất lượng thực thi trở thành thách thức lớn nhất của hạ tầng châu Phi hiện nay

Trong nhiều thập kỷ, khi nói về hạ tầng châu Phi, vấn đề khiến giới chuyên gia và nhà hoạch định chính sách quan tâm hàng đầu là khoản vốn khổng lồ cần giải ngân để thu hẹp khoảng cách phát triển. Tuy nhiên, khi dòng vốn đầu tư toàn cầu hướng đến châu Phi ngày càng tăng, bài toán chuyển dịch từ gom vốn sang khả năng triển khai các dự án hạ tầng hiệu quả và đúng tiến độ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Giáo sư Lavagnon Ika, chuyên gia về quản lý dự án tại Telfer School of Management, nhấn mạnh rằng thành công của các dự án hạ tầng thường được quyết định từ rất sớm, trước cả khi nguồn vốn được sử dụng tại hiện trường. Ông cho rằng "cơ hội hạ tầng cho châu Phi phụ thuộc vào việc thu hẹp khoảng cách thực thi".

Theo Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB), châu lục này cần khoảng 400 tỷ USD mỗi năm để đáp ứng các nhu cầu về giao thông, năng lượng, nước sạch và kết nối kỹ thuật số. Mặc dù việc thu hút nguồn vốn vẫn là vấn đề quan trọng, các chuyên gia nhấn mạnh rằng điểm mấu chốt là phát triển những dự án đầu tư sẵn sàng, có khả năng hấp thu vốn một cách hiệu quả và tối ưu hóa lợi ích kinh tế.

George Asamani, Giám đốc Điều hành của Project Management Institute khu vực châu Phi hạ Sahara, cho biết các chính phủ trong khu vực đã nâng cao hiệu quả trong việc thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư thông qua diễn đàn, đối tác công tư và các cấu trúc tài chính mới. Tuy nhiên, theo ông, con số cam kết đầu tư lớn không phản ánh đúng thực tế vì vẫn còn khoảng cách lớn giữa cam kết và việc triển khai dự án.

Nam Phi là minh chứng điển hình cho tình trạng này. Kể từ năm 2018, nước này đã thu hút được hơn 91 tỷ USD cam kết đầu tư tại các Hội nghị Đầu tư hàng năm. Dù vậy, đến tháng 3 năm 2026, thực tế chỉ có 38,6 tỷ USD được đầu tư thực sự vào nền kinh tế, chiếm chưa đến một nửa số cam kết ban đầu.

Mặc dù tỷ lệ chuyển đổi từ cam kết sang hiện thực dự án còn phụ thuộc nhiều yếu tố trong từng quốc gia, McKinsey ước tính tỉ lệ này toàn cầu dao động khoảng 60-80%. Điều này cho thấy các nước mà dự án còn chậm về mặt triển khai đang đối mặt với một thách thức lớn về khả năng biến những cam kết đầu tư thành hoạt động kinh tế cụ thể.

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên là sự thiếu hụt các dự án có thể đảm bảo được các tiêu chuẩn tài chính mà các nhà đầu tư yêu cầu. Nhiều sáng kiến hạ tầng không thể đi đến giai đoạn xây dựng vì không có kế hoạch khả thi chi tiết, cấu trúc tài chính phù hợp, phê duyệt luật pháp hay phân bổ rủi ro hợp lý.

Nghiên cứu của McKinsey chỉ ra rằng chưa tới 10% dự án hạ tầng tại châu Phi đạt được giai đoạn đóng tài chính, trong khi đa số thất bại rơi vào giai đoạn khảo sát khả thi và lập kế hoạch kinh doanh.

Giáo sư Ika đánh giá rằng việc nâng cao năng lực chuẩn bị dự án ngay từ đầu là yếu tố then chốt để châu Phi có thể phát triển hạ tầng một cách quy mô và bền vững.

Để xây dựng hạ tầng thành công, việc có quỹ vốn là điều cần thiết nhưng chưa đủ. Các dự án cần trải qua quá trình chuẩn bị kỹ càng như đánh giá kỹ thuật, phân tích tác động xã hội và môi trường, mô hình hóa tài chính, rà soát pháp lý, phê duyệt quy định và phối hợp các bên liên quan.

Nếu bước chuẩn bị này yếu kém, dự án có thể bị trì hoãn nhiều năm hoặc không thu hút được nhà đầu tư. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với các chương trình lớn như Chương trình Phát triển Hạ tầng châu Phi (PIDA), vốn nhằm nâng cao kết nối nội khối qua các dự án giao thông, năng lượng, nước và công nghệ thông tin.

Asamani nhận định giai đoạn đầu của PIDA đã mang lại nhiều tiến bộ, như mở rộng hàng nghìn km đường bộ và cải thiện kết nối kỹ thuật số và năng lượng. Song, hạn chế lớn vẫn là năng lực chuẩn bị dự án ở các bước sơ khai, từ khảo sát đến xây dựng đề xuất đầu tư hấp dẫn.

Khó khăn trong thực thi dự án cũng liên quan tới việc thiếu hụt chuyên gia quản lý dự án ở châu Phi. Dự báo từ Project Management Institute cảnh báo rằng ngành xây dựng toàn cầu sẽ thiếu tới 2,5 triệu chuyên gia quản lý dự án vào năm 2035, trong đó vùng hạ Sahara sẽ ghi nhận nhu cầu tăng cao về loại chuyên môn này.

Đối với châu Phi, thiếu hụt nhân lực không chỉ là vấn đề lao động mà còn đặt ra nghi vấn về năng lực tổ chức và kỹ thuật để quản lý các chương trình hạ tầng ngày càng phức tạp.

George Asamani cho rằng nguồn vốn không phải là lời giải duy nhất cho bài toán hạ tầng mà phát triển kỹ năng quản lý dự án cần trở thành một phần thiết yếu của kế hoạch, thay vì chỉ được quan tâm sau khi nguồn tài chính đã có.

Để làm được điều này đòi hỏi phải xây dựng các tổ chức chuẩn bị dự án chuyên nghiệp hơn, mở rộng chương trình đào tạo nghề, hợp tác chặt chẽ giữa các trường đại học và ngành công nghiệp, đồng thời áp dụng rộng rãi các tiêu chuẩn quản lý dự án được công nhận toàn cầu.

Dù vậy, hạ tầng châu Phi vẫn là lĩnh vực thu hút sự quan tâm ngày càng tăng của các nhà đầu tư toàn cầu, tìm kiếm cơ hội tăng trưởng dài hạn dựa trên dân số trẻ, tài nguyên phong phú và tiềm năng thị trường rộng lớn.

Ông Tidjane Thiam, cựu Giám đốc điều hành Credit Suisse, từng nhận định các nhà đầu tư quốc tế ngày càng muốn khai thác châu Phi do những nhân tố thuận lợi về dân số và tài nguyên. Tuy nhiên, thách thức lớn là kết nối thật sự giữa nguồn vốn dồi dào và các dự án có thể tạo ra lợi ích kinh tế rõ rệt vẫn đang bị gián đoạn, khiến mục tiêu phát triển hạ tầng chưa thể đạt hiệu quả tối ưu.

Việc giải quyết những vấn đề này sẽ quyết định phần lớn tương lai phát triển kinh tế của châu lục rộng lớn này trong những thập niên tới.