Ảnh chim quý hiếm bị chỉnh sửa bằng AI đe dọa niềm tin khoa học

Tuy nhiên, sự phổ biến của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là những nền tảng tạo ảnh như ChatGPT và Google Gemini, đang gây ra nhiều phiền toái. Nhiều bức ảnh chim quý hiếm được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng AI đã lan truyền trên các diễn đàn ảnh về thiên nhiên, khiến các nhà khoa học lo ngại về nguy cơ làm sai lệch dữ liệu thu thập từ cộng đồng công dân khoa học.

Mối nguy hiểm từ ảnh AI trong dữ liệu công dân khoa học

Các ảnh công nghệ AI cho phép tạo những hình ảnh chất lượng cao chỉ trong vài giây, hoặc chỉnh sửa ảnh bằng cách loại bỏ nhánh cây, lá cây che phủ một phần bức ảnh. Tuy nhiên, khi những chỉnh sửa này được thực hiện bởi AI, đôi khi sẽ xuất hiện những thay đổi đáng kể không mong muốn, như ghép nối các đặc điểm của các loài chim khác nhau.

Advertisement300 × 250

Bài bình luận đăng trên tạp chí khoa học Nature cảnh báo hàng trăm bức ảnh giả đã được phát hiện trên các cơ sở dữ liệu phổ biến dùng để ghi nhận sự phân bố loài. Vì nhiều ảnh có thể chưa được phát hiện, mức độ lan tỏa của vấn đề vẫn chưa được xác định chính xác và có thể khiến các thông tin do công chúng ghi nhận trở nên không đáng tin cậy.

Tiến sĩ Alexander Lees, một nhà sinh thái học tại Đại học Manchester Metropolitan và là tác giả bài báo trên Nature, cho biết hiện nay trên Facebook, lượng ảnh động vật hoang dã do AI tạo ra đã rất nhiều. Ông nhấn mạnh ý tưởng sử dụng những bức ảnh này để nghiên cứu vị trí xuất hiện các loài trong không gian và thời gian trở nên rất khó khăn.

Ảnh giả mạo và chỉnh sửa ảnh bằng AI gây nhiễu loạn dữ liệu

Tiến sĩ Lees cho biết các vụ lừa đảo hoàn toàn vẫn hiếm và thường có thể dễ dàng phát hiện — chẳng hạn chuyện chim toucan xuất hiện ở Siberia là rất đáng ngờ. Nhưng phần lớn người yêu chim thường dùng AI để chỉnh sửa ảnh cho đẹp hơn, trong quá trình đó thuật toán AI có thể thêm thắt chi tiết từ các loài chim khác, tạo nên hình ảnh sai lệch.

Ví dụ điển hình là một báo cáo về việc phát hiện chim blackbird có cánh đỏ (red-winged blackbird) ở vùng trung tâm Brazil, loài này thường chỉ xuất hiện tại Bắc Mỹ và chưa từng được quan sát ở nơi này của Brazil trước đó. Hình ảnh này thực chất là một con epaulet oriole, một loài chim phổ biến ở châu Mỹ, nhưng người chụp hình đã sử dụng AI chỉnh sửa ảnh để "làm đẹp" và trong quá trình đó một số bộ phận của chim red-winged blackbird đã bị gán nhầm vào khiến phát hiện trở thành sai sự thật.

Tiến sĩ Lees cảnh báo rằng các nhiếp ảnh gia động vật hoang dã có thể rất ám ảnh bởi việc sở hữu một bức ảnh đẹp, nhưng việc sử dụng AI chỉnh sửa có thể gây ra hậu quả tiêu cực lâu dài khi những hình ảnh này được lưu trữ và sử dụng làm dữ liệu khoa học.

Các tổ chức khoa học công dân tiếp tục giám sát vấn đề

Các tổ chức công dân khoa học vẫn đang nỗ lực đánh giá quy mô thực tế của vấn đề này. Trên iNaturalist, một mạng xã hội dành cho những người yêu thiên nhiên để ghi nhận các phát hiện cây cỏ và động vật, chỉ khoảng 1.400 trong hơn 610 triệu ảnh đã được đánh dấu là có sử dụng AI.

Nhờ các công dân khoa học, nhiều phát hiện quan trọng về cách các loài phản ứng với biến đổi khí hậu, như di chuyển phạm vi sinh sống hay hành vi mới, đã được ghi nhận. Tony Iwane, giám đốc hỗ trợ cộng đồng của iNaturalist và cũng là đồng tác giả bài báo trên Nature, cho biết hầu hết những trường hợp chỉnh sửa là không có ý đồ xấu, nhưng ông vẫn kêu gọi cộng đồng người dùng cần tỉnh táo khi sử dụng AI.

Ông nhấn mạnh: “Trên các nền tảng như của chúng tôi, những người bình thường có thể đăng tải thông tin mà các nhà khoa học khó có thể thu thập quy mô lớn. Nó gần giống như một cảm biến quan sát hành tinh trong thời gian thực: cây có đang ra hoa sớm? Loài có đang di chuyển về phía Bắc khi khí hậu ấm lên không? Thông tin về nơi xuất hiện các loài càng đầy đủ sẽ giúp chúng tôi làm tốt hơn công tác bảo tồn, nhưng tất cả cần phải chính xác.”

Vấn đề ảnh chỉnh sửa bằng AI không chỉ làm suy giảm độ tin cậy của các nền tảng khoa học công dân mà còn đe dọa chất lượng nghiên cứu sinh thái và bảo tồn, nhất là khi biến đổi khí hậu ngày càng tác động đến sự phân bố các loài trên khắp thế giới.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Ảnh chim quý hiếm chỉnh sửa hoặc tạo bởi AI làm giảm độ tin cậy của dữ liệu khoa học công dân.
  • Hàng trăm bức ảnh giả đã được phát hiện trên các nền tảng ghi nhận sự phân bố loài như iNaturalist.
  • Việc sử dụng AI để chỉnh sửa ảnh đôi khi gây ra các thay đổi không chính xác, làm sai lệch thông tin về loài.
  • Các tổ chức công dân khoa học kêu gọi người dùng cảnh giác và chỉ sử dụng ảnh chưa qua chỉnh sửa hoặc thuần túy.
  • Dữ liệu chính xác về sự phân bố loài là yếu tố thiết yếu để nghiên cứu biến đổi khí hậu và bảo tồn động thực vật.

Đăng ký bản tin QMVN