Jonathan Haidt và mô hình tâm lý con người

Jonathan Haidt, 62 tuổi, là một nhà tâm lý xã hội và giáo sư tại Đại học New York (NYU), nổi tiếng với quan điểm rằng tâm lý con người được cấu thành từ một 'đại tượng' gồm các quá trình cảm xúc, bản năng và trực giác, cùng với một 'người điều khiển nhỏ bé' đại diện cho lý trí. Người điều khiển này đóng vai trò biện minh và hợp lý hóa các quyết định của 'đại tượng' với thế giới bên ngoài. Tư duy này được Haidt phát triển trong tác phẩm "The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion" (2012), nhằm giải thích sự chia rẽ chính trị ngày càng sâu sắc.

Trước đó, trong cuốn đầu tay "The Happiness Hypothesis" (2006), Haidt tìm cách khôi phục khái niệm hạnh phúc trong lĩnh vực tâm lý, khám phá các triết lý như Phật giáo và Stoicism phổ biến trong việc giúp con người vượt qua khủng hoảng tinh thần hiện đại. Mới đây, ông cho ra mắt "The Anxious Generation" (2024), một công trình nghiên cứu tác động tiêu cực của công nghệ đối với sức khỏe tâm thần và khả năng giao tiếp xã hội của giới trẻ.

Công nghệ và tác động lên thế hệ trẻ

Trong chuyến công tác tại Madrid để trình bày về các vấn đề tâm lý hiện đại, Haidt đã có dịp tiếp xúc với nhiều chính khách, trong đó có Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez và lãnh đạo phe đối lập Alberto Núñez Feijóo. Cả hai đều đồng quan điểm cần nâng tuổi tối thiểu được phép sử dụng mạng xã hội và Haidt đề xuất mức 16 tuổi.

Advertisement300 × 250

Ông nhận định rằng trẻ em không cần phải tiếp xúc với mạng xã hội sớm và việc trì hoãn này sẽ mang lại lợi ích lớn, đặc biệt trong giai đoạn dậy thì nhạy cảm.

Haidt phân tích rằng sự phát triển công nghệ, từ điện thoại thông minh đến mạng xã hội và AI, đã vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Ví dụ, điện thoại iPhone ban đầu giống như một công cụ đa năng phục vụ nhu cầu người dùng, nhưng khi mạng xã hội và các thông báo xuất hiện, thiết bị đó nhanh chóng trở thành công cụ thu hút sự chú ý trong nền kinh tế chú ý, gây ra tác hại đến nhân loại. Nhiều người cảm thấy bị lệ thuộc và kiểm soát bởi công nghệ hơn là làm chủ nó.

AI và chuyển biến xã hội

Haidt nhận định sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, điển hình là ChatGPT, đã khiến tốc độ phát triển tăng nhanh chóng mặt với khả năng tự nhân đôi mọi ba đến bốn tháng. Mối nguy khi AI có thể thay thế phần lớn công việc hiện tại là rất đáng lo ngại và điều này đã tạo ra sự phản ứng chống lại công nghệ tại các xã hội phương Tây, vốn từng rất thân thiện với đổi mới công nghệ trước đây.

Bên cạnh đó, ông cũng lên tiếng cảnh báo về việc sử dụng các thiết bị màn hình như máy tính bảng cho trẻ nhỏ dưới 5 tuổi có thể gây ảnh hưởng xấu tới sự phát triển não bộ. Mặc dù cha mẹ thường dùng thiết bị này như "biện pháp xoa dịu sốc kỹ thuật số", Haidt nhấn mạnh cần có các chiến dịch và quy định công khai để ngăn chặn tình trạng này, phù hợp với bằng chứng đang ngày càng rõ ràng về tác hại của công nghệ đối với trẻ.

Tác động xã hội và xu hướng tâm linh

Về mặt xã hội, Haidt nhận thấy các tác động của mạng xã hội đã góp phần tạo nên sự phân cực và xuất hiện các hiện tượng giống như "cancel culture" ở cả hai phía chính trị. Ông cũng ghi nhận sự hồi sinh của các biểu hiện tôn giáo và tâm linh, đặc biệt trong giới trẻ nam tại Mỹ, khi họ tìm kiếm những giá trị và khuôn khổ đạo đức kiên định hơn để định hình cuộc sống giữa những bất định và mất phương hướng hiện nay.

Haidt khẳng định cảm xúc luôn là động lực lớn trong hoạt động của con người hơn là lý trí, ngoại trừ một số trường hợp rất đặc biệt trong môi trường khoa học và tài chính. Ông cũng lo ngại về sự thay đổi trong tâm lý xã hội do công nghệ gây ra, nhất là ở những thế hệ trẻ đang dần mất khả năng tương tác xã hội trực tiếp và phát triển tâm thần lành mạnh.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • AI phát triển nhanh chóng với khả năng thay thế nhiều công việc truyền thống.
  • Mạng xã hội gây tác động tiêu cực lớn lên tâm lý và sự phát triển của trẻ em.
  • Nâng tuổi dùng mạng xã hội lên 16 tuổi giúp giảm thiểu tổn hại tâm lý cho giới trẻ.
  • Cần các chiến dịch và quy định để hạn chế trẻ nhỏ sử dụng thiết bị màn hình.
  • Cảm xúc luôn chi phối lý trí trong phần lớn hoạt động của con người.

Đăng ký bản tin QMVN