Phán quyết tòa án chi phối quá trình bầu cử tại Nigeria

Dân chủ thường được hiểu là quyền của người dân quyết định nhà lãnh đạo qua lá phiếu, theo định nghĩa nổi tiếng của Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln năm 1863: chính phủ của dân, do dân và vì dân. Tuy nhiên, tại Nigeria, thực tế trái ngược khi các quyết định trong chính trị ngày càng lệ thuộc vào tòa án. Quá trình bầu cử không chỉ diễn ra trên lá phiếu mà còn trở thành cuộc chiến pháp lý kéo dài giữa các phe phái và thể chế tư pháp.

Từ trước đến sau bầu cử, tình trạng khiếu kiện liên tục diễn ra với lý do mơ hồ nhằm tranh dành lợi thế chính trị chứ không phải vì công bằng và pháp luật. Các cuộc tranh chấp pháp lý ngày càng gia tăng, đe dọa sự ổn định của các đảng và quy trình bầu cử.

Tranh chấp nội bộ đảng và xung đột với Ủy ban Bầu cử

Trước thềm cuộc tổng tuyển cử năm 2027, nhiều mâu thuẫn nội bộ tại các đảng đối lập như African Democratic Congress (ADC) và National Democratic Congress (NDC) đã bị đẩy lên toà án. Mặc dù Tòa án Tối cao đã xác nhận quyền quản lý nội bộ là độc quyền của mỗi đảng, các tòa sơ thẩm vẫn tiếp tục can thiệp làm phức tạp tình hình.

Ví dụ, Tòa Phúc thẩm Abuja gần đây có lệnh cấm không cho Ủy ban Bầu cử (INEC) công nhận đại hội do nhóm lãnh đạo David Mark của ADC tổ chức, gây hoang mang trong bối cảnh bầu cử sắp tới. Thêm nữa, Tòa án Liên bang ở Lokoja còn đảo ngược phán quyết năm 2025, không cho đăng ký NDC, một quyết định pháp lý chưa từng có bởi chỉ Tòa Phúc thẩm hoặc Tòa Tối cao mới có thẩm quyền này.

Ngoài ra, Tòa án Liên bang ở Abuja cũng giữ nguyên vị trí của ông David Mark làm Chủ tịch ADC, bác đơn kiện từ thành viên Hạ viện nhằm thay đổi lãnh đạo đảng, cho rằng việc chuyển giao quyền lực phù hợp với điều lệ đảng.

Những phán quyết gây tranh cãi và dấu hiệu bất ổn trong hệ thống tư pháp

Trong tháng 6, Tòa Liên bang còn ra lệnh hủy bỏ tư cách các đảng ADC, Accord Party, Zenith Labour Party, Action Peoples Party và Action Alliance do chưa đáp ứng đủ yêu cầu pháp lý của luật bầu cử. Tuy nhiên, Tòa Phúc thẩm đã lật lại quyết định này và chỉ trích tòa sơ thẩm vì phớt lờ lệnh đình chỉ xét xử trước đó.

Advertisement300 × 250

Sự mâu thuẫn giữa các cấp tòa cho thấy vấn đề nghiêm trọng trong hệ thống tư pháp. Nhiều trường hợp tòa cấp thấp thách thức quyền hạn của tòa cấp cao, làm giảm lòng tin vào công lý và gây nhiều khó khăn cho các đảng cũng như cử tri.

Ảnh hưởng lịch sử của tư pháp đến bầu cử tại Nigeria

Kể từ Cộng hòa thứ hai, toà án đã có ảnh hưởng lớn đến kết quả bầu cử, thậm chí vượt qua ý chí của cử tri. Năm 1979, Tòa tối cao phải phân xử kết quả bầu cử tổng thống theo công thức "12 hai phần ba trên 19 bang" sau khi kết quả ban đầu bị khiếu kiện.

Năm 1993, một lệnh của Tòa Liên bang cấm tổ chức bầu cử ngay trước giờ bỏ phiếu đã tạo ra sự lộn xộn chính trị, bị quân đội lợi dụng để hoãn kết quả bầu cử.

Ở thời Cộng hòa thứ tư, nhiều tranh chấp cũng được giải quyết qua tòa án, khiến hàng triệu lá phiếu của người dân dường như mất giá trị. Ví dụ, vụ tranh chấp kết quả bầu cử ở Anambra mất gần 4 năm mới có phán quyết cuối cùng từ Tòa án Tối cao, làm nảy sinh các cuộc bầu cử ngoài chu kỳ.

Năm 2019, Tòa tối cao hủy bỏ toàn bộ phiếu bầu cho đảng APC ở Zamfara vì đảng này không tổ chức bầu cử sơ bộ hợp lệ, trao chiến thắng cho PDP. Các vụ kiện tương tự về bằng cấp giả mạo hay khủng hoảng nội bộ của APC cũng dẫn đến việc phán quyết loại trừ ứng viên khỏi cuộc bầu cử ở nhiều bang.

Thách thức từ luật bầu cử và vai trò của các bên liên quan

Điểm nghẽn trong luật bầu cử cũng gây khó khăn cho việc ứng cử viên tranh hai kỳ sơ bộ khác nhau trong cùng một chu kỳ bầu cử bị loại trừ, nhưng phán quyết của Tòa tối cao lại chấp nhận việc này cho những nhân vật như Godswill Akpabio và Ahmed Lawan, gây tranh cãi lớn.

Nguyên nhân do sự thiếu kiên nhẫn và tham vọng chính trị của các ứng viên, kéo dài và thúc đẩy các vụ kiện không cần thiết, dẫn đến quá tải hệ thống tư pháp.

Những án phí nặng phạt đã được áp dụng trong một vụ kiện ADC nhằm răn đe hành vi này, tuy nhiên còn cần tăng cường hơn nữa để ngăn chặn các cuộc đấu đá chính trị thao túng hệ thống tòa án.

Cơ quan INEC cần giữ vững tính vô tư, tránh chính trị hóa trong khi Quốc hội cần tiếp tục rà soát và sửa đổi các điều khoản luật bầu cử gây trở ngại cho dân chủ. Ngoài ra, việc thí điểm ứng viên độc lập có thể giúp ngăn chặn những kẻ lợi dụng đảng phái chính trị cho mục đích cá nhân.

Dân chủ trong tay người dân thay vì tòa án

Nigeria đang đứng trước nguy cơ mất đi bản chất dân chủ thực sự nếu hệ thống tư pháp tiếp tục giữ vai trò trọng tài cuối cùng trong các cuộc bầu cử. Thay vì quyết định người chiến thắng, tòa án nên khuyến khích trả lại quyền lực cho cử tri bằng cách tổ chức bầu cử lại khi có tranh chấp, nhằm đảm bảo quyền lực thực sự thuộc về nhân dân.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Tòa án ở Nigeria đang can thiệp sâu vào nội bộ các đảng chính trị, gây bất ổn tiến trình bầu cử.
  • Các phán quyết mâu thuẫn giữa tòa sơ thẩm và tòa phúc thẩm làm giảm niềm tin xã hội vào hệ thống tư pháp.
  • Sự chi phối của tư pháp đối với kết quả bầu cử đã nhiều lần làm suy yếu quyền bầu cử của người dân Nigeria.
  • Luật bầu cử hiện hành và tham vọng chính trị cá nhân góp phần làm gia tăng tranh chấp pháp lý trước bầu cử.
  • Cần tăng cường án phí để răn đe kiện tụng vô lý, đồng thời cải cách luật bầu cử và bảo vệ INEC khỏi can thiệp chính trị.

Đăng ký bản tin QMVN