Hai đô thị, một bầu không khí ngột ngạt
Tại Lahore, con số AQI 447 do IQAir công bố vào sáng 3/11 cho thấy mức ô nhiễm cực kỳ nguy hiểm theo thang đo của tổ chức này. Reuters cho biết nồng độ hạt PM2.5 ở đây cao khoảng 60 lần hướng dẫn trung bình năm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). So sánh đó có ý nghĩa cảnh báo, nhưng không đồng nghĩa một lần đo trong ngày có thể thay thế đánh giá mức phơi nhiễm trung bình năm.
Ở thủ đô Delhi, IQAir đưa ra AQI 215 trong khi Cơ quan Kiểm soát Ô nhiễm Trung ương Ấn Độ (CPCB) công bố mức 332 và xếp chất lượng không khí vào loại “rất xấu”. Không nên đặt hai con số bên cạnh nhau như thể chúng được tính trên cùng thang đo: cách tổng hợp chất ô nhiễm, ngưỡng phân loại và hệ thống quan trắc có thể khác biệt.
Điều gần như không thay đổi trong đời sống thường nhật là cảm giác thành phố mất dần đường chân trời: người đi làm, người bán hàng rong và trẻ em phải di chuyển giữa lớp khói bụi không dễ nhìn thấy từng hạt nhưng vẫn có thể hít sâu vào phổi. Đây là cuộc khủng hoảng có tính xã hội bởi không phải gia đình nào cũng có điều kiện làm việc tại nhà hoặc sử dụng thiết bị lọc khí.
Vì sao ô nhiễm tăng mạnh trước mùa đông?
Khi nhiệt độ giảm và gió yếu, lớp không khí gần mặt đất khó khuếch tán; khói xe, bụi xây dựng, khí thải công nghiệp và khói từ đốt rơm rạ tích tụ qua nhiều giờ. Đặc điểm địa lý của đồng bằng Ấn–Hằng và sự phát triển đô thị nhanh khiến vấn đề vượt khỏi ranh giới hành chính của một thành phố.
PM2.5 là tên gọi những hạt vật chất có đường kính khí động học không quá 2,5 micromet. WHO liên hệ phơi nhiễm bụi mịn lâu dài với nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi và nhiều tác hại sức khỏe khác. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim phổi cần được bảo vệ đặc biệt, song chất lượng không khí kém ảnh hưởng cả những người vốn khỏe mạnh.
Ô nhiễm là hệ quả của nhiều nguồn phát thải cùng tác động nên tranh luận chỉ quy trách nhiệm cho nông dân hoặc pháo hoa sẽ làm lu mờ các nguồn gây ô nhiễm quanh năm. Kiểm soát thực chất đòi hỏi dữ liệu đáng tin cậy, giao thông sạch hơn, quản lý công trường, nhiên liệu công nghiệp và giải pháp xử lý phụ phẩm có chi phí phù hợp cho nông dân.
Biện pháp khẩn cấp trước Diwali
Tại Delhi, kế hoạch ứng phó ô nhiễm theo cấp độ, gọi là GRAP, được triển khai nhằm ngăn không khí xuống cấp thêm. Reuters ghi nhận các biện pháp có hiệu lực từ ngày 2/11 bao gồm hạn chế một số phương tiện phát thải cao, kiểm soát hoạt động xây dựng, việc dùng than và củi trong quán ăn, đồng thời tăng cường phương tiện công cộng.
Ủy ban Quản lý Chất lượng Không khí vùng thủ đô (CAQM) đã cập nhật lịch trình GRAP cuối tháng 9, theo đó một số biện pháp được áp dụng sớm hơn thay vì chỉ đợi chỉ số thực đo chạm ngưỡng. Đây là sự thay đổi quan trọng: phòng ngừa ô nhiễm bằng dự báo có thể giảm nhu cầu áp dụng các biện pháp mạnh khi không khí đã trở nên nguy hại.
Lễ Diwali vào ngày 8/11 mang ý nghĩa văn hóa và tôn giáo sâu sắc, song pháo hoa cũng làm tăng phát thải hạt mịn trong thời gian ngắn. Theo Reuters, Tòa án Tối cao Ấn Độ cho phép sử dụng loại pháo ít gây ô nhiễm trong tổng thời gian ba giờ mỗi ngày vào ngày 7 và 8/11. Sự thỏa hiệp này cho thấy sức ép phải cân bằng truyền thống, hoạt động kinh tế và quyền được hít thở không khí sạch.
Từ phản ứng tình thế đến hợp tác dài hạn
Ở Pakistan, cơ quan chức năng tăng kiểm tra các lò gạch không đáp ứng quy định môi trường và kêu gọi người dân ngừng đốt phụ phẩm sau thu hoạch. Những nỗ lực này chỉ bền vững nếu giám sát được thực thi công bằng, có phương án thay thế khả thi và không đẩy toàn bộ chi phí chuyển đổi lên các nhóm thu nhập thấp.
Trong những ngày ô nhiễm tăng đột biến, thông tin sức khỏe cần dễ hiểu: theo dõi cảnh báo chính thức tại địa phương, giảm hoạt động ngoài trời gắng sức khi chỉ số xấu, chú ý các triệu chứng hô hấp, và cân nhắc khẩu trang lọc hạt đạt chuẩn nếu buộc phải ra ngoài. Khẩu trang không thể thay thế chính sách giảm phát thải tại nguồn.
Khói bụi không dừng ở biên giới Ấn Độ–Pakistan. Trao đổi dữ liệu khí tượng, quan trắc và cách xử lý đốt nông nghiệp là lợi ích chung, bất kể bất đồng chính trị. Một đô thị thực sự phát triển không chỉ được đánh giá bằng những con đường mới mà còn bằng khả năng để người dân bước ra đường mà không phải lo sợ mỗi hơi thở.













