Hai thập kỷ trước: Nước Đức đứng ngoài China-Schock

Cách đây khoảng 10 năm, kinh tế gia Jens Südekum từ Đại học Düsseldorf từng nhiều lần giải thích tại các podcast Mỹ rằng Đức gần như không chịu tác động tiêu cực của China-Schock. Trong khi Hoa Kỳ mất hàng trăm nghìn việc làm trong các ngành công nghiệp cơ bản như thép, sản xuất bởi sự cạnh tranh gay gắt từ Trung Quốc, Đức lại không rơi vào cảnh như vậy. Nghiên cứu năm 2013 của Südekum cùng hai nhà kinh tế khác cho thấy thương mại quốc tế thuận lợi đã giúp nền kinh tế Đức gia tăng đáng kể việc làm, đặc biệt là trong các lĩnh vực sản xuất máy móc, điện tử cao cấp và ô tô, nhờ sự kết nối chặt chẽ với các thị trường Trung Quốc và Đông Âu.

Ngành công nghiệp sản xuất các mặt hàng như giày dép, dệt may và đồ điện tử đơn giản từng chịu cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ nước ngoài, đặc biệt là Trung Quốc, nhưng hiệu quả tích cực của thương mại quốc tế lấn át yếu tố tiêu cực này. Khu vực như Baden-Württemberg và Bayern nổi lên là những vùng kinh tế hưởng lợi lớn nhất từ sự liên kết toàn cầu trên các lĩnh vực này.

China-Schock phiên bản 2.0: Áp lực mới từ Trung Quốc

Hiện nay, các ngành trọng điểm của Đức như sản xuất máy móc, ô tô và điện tử cao cấp đang chịu sức ép ngày càng gia tăng từ các đối thủ cạnh tranh Trung Quốc. Các sản phẩm như pin năng lượng mặt trời, pin lưu trữ, ô tô điện, tua-bin gió, cũng như máy móc và thiết bị điện cao cấp đang được Trung Quốc ngày càng sản xuất nhiều hơn không chỉ để tiêu thụ trong bản địa mà còn cạnh tranh tại các thị trường khác, gây khó khăn cho doanh nghiệp Đức. Khái niệm "China-Schock 2.0" được đặt ra để mô tả tình trạng này, gợi nhớ về nguy cơ suy giảm công nghiệp, thất nghiệp và khủng hoảng xã hội từng xuất hiện tại khu vực "Rust Belt" của Mỹ.

Theo ước tính của Viện Kinh tế Đức (IW) có xu hướng bảo vệ nhà sản xuất nội địa, Trung Quốc đã khiến Đức mất khoảng 400.000 việc làm trong ngành công nghiệp chế biến từ năm 2019 đến nay. Trong cùng thời gian đó, lực lượng lao động trong lĩnh vực này giảm tổng cộng khoảng 520.000 người. Những cảnh báo như của Ủy viên Công nghiệp châu Âu Stéphane Séjourné còn đưa ra con số 29 triệu việc làm tại EU có thể bị đe dọa do sản xuất dư thừa từ Trung Quốc, tương đương với 97,6% lực lượng lao động ngành chế biến của EU.

Chuyển biến chiến lược trong chính sách kinh tế đối ngoại châu Âu

Xét về chính sách thương mại, sự thay đổi trong tiếp cận vấn đề là rõ rệt. Trước đây, các biện pháp hạn chế thương mại phía châu Âu đa phần dựa trên lý do địa chính trị, nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc để tăng cường vị thế chiến lược, ví dụ như trong ngành chế biến các khoáng sản đất hiếm mà Trung Quốc từng độc quyền.

Advertisement300 × 250

Tuy nhiên, hiện tại những tiếng phản đối chủ yếu tập trung vào lý do kinh tế, lo ngại Trung Quốc đang vượt qua các đối thủ châu Âu gây tổn thương nghiêm trọng cho ngành công nghiệp nội địa.

Gabriel Felbermayr, thành viên ban cố vấn kinh tế quốc gia Đức và giám đốc Viện Wifo ở Vienna, nhận định các dòng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc đã giúp tăng sức mua và giảm chi phí sản xuất ở Mỹ trong thập kỷ trước, góp phần chuyển đổi mô hình kinh tế sang dịch vụ có thu nhập cao. Tuy nhiên, một số khu vực tập trung vào sản xuất và hàng tiêu dùng lại phải chịu thiệt hại nặng nề. Điều đặc biệt lưu ý trong context châu Âu là người lao động ít di chuyển địa lý hơn Mỹ, khiến quá trình thích ứng trở nên khó khăn hơn.

Những khác biệt giữa China-Schock 1.0 và 2.0

China-Schock ban đầu chủ yếu dựa trên lợi thế chi phí lao động thấp của Trung Quốc trong các ngành sản xuất như dệt may và gia công hàng tiêu dùng đơn giản. Đức đã vượt qua giai đoạn này tương đối nhẹ nhàng nhờ tập trung vào các ngành công nghiệp công nghệ cao và xuất khẩu máy móc chất lượng cao sang Trung Quốc. Trong khi đó, China-Schock 2.0 diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc chuyển dần từ nhập khẩu sang tự sản xuất nhiều mặt hàng, gia tăng xuất khẩu không chỉ vào thị trường trong nước mà còn sang châu Âu và các nước khác, tạo ra cuộc cạnh tranh gay gắt trực tiếp hơn với các ngành công nghiệp Đức.

Liệu có phải một "China-Syndrom" lâu dài?

Gabriel Felbermayr đề xuất sử dụng thuật ngữ "China-Syndrom" hơn là "China-Schock" vì sự cạnh tranh từ Trung Quốc không phải là cú sốc tạm thời mà là tình trạng cạnh tranh dai dẳng mà Đức và châu Âu phải thích nghi. Julian Hinz từ Viện Kinh tế Thế giới Kiel nhấn mạnh rằng việc chỉ tập trung vào Trung Quốc là hạn chế, cần phải đánh giá toàn diện khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Đức so với tất cả các đối thủ toàn cầu.

Trong tổng thể thương mại của Đức, Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 8% giá trị, không thể hiện sự thống trị tuyệt đối. Việc mất thị phần tại thị trường nước ngoài không hoàn toàn là do Trung Quốc mà còn do các yếu tố nội bộ và chính sách công nghiệp của châu Âu. Đây là điều khiến các chuyên gia từ nhiều tổ chức khác nhau đồng tình rằng không thể đổ hết trách nhiệm cho Trung Quốc về những khó khăn kinh tế hiện nay.

Hiện trạng và triển vọng của nền công nghiệp Đức

Mặc dù chịu áp lực từ Trung Quốc, kinh tế Đức vẫn duy trì thặng dư thương mại ổn định với các khu vực khác trên thế giới và khối EU. Đặc biệt, nhập khẩu từ Trung Quốc phần lớn là các sản phẩm trung gian như linh kiện điện tử và phụ tùng máy móc, nhờ đó các công ty công nghiệp Đức hưởng lợi về chi phí. Ví dụ điển hình là ngành sản xuất ô tô điện mà Đức và EU duy trì thặng dư xuất khẩu hàng tỷ euro, thậm chí tăng trưởng trong năm gần đây.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng các hãng xe lớn như Volkswagen hay Mercedes đang mất thị phần tại thị trường Trung Quốc cũng như ở các thị trường khác do sự cạnh tranh quyết liệt về giá và chất lượng từ các nhà sản xuất Trung Quốc. Jürgen Matthes từ Viện Kinh tế Đức đánh giá chi phí của các doanh nghiệp châu Âu đang phải gánh chịu mức chênh lệch lên đến 40% trong giai đoạn 2020-2025, nguyên nhân chủ yếu do các rào cản thương mại và sự gián đoạn chuỗi cung ứng.

Những dữ liệu này phản ánh sự chuyển biến nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng và thương mại toàn cầu, đặt ra thách thức dài hạn với các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp Đức trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt từ Trung Quốc.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Nước Đức từng tránh được ảnh hưởng tiêu cực của China-Schock giai đoạn đầu nhờ tập trung vào sản xuất công nghệ cao và liên kết với thị trường Trung Quốc.
  • China-Schock 2.0 đang tạo áp lực lớn lên các ngành công nghiệp Đức, nhất là ô tô, máy móc và điện tử, với nguy cơ mất gần 400.000 việc làm từ năm 2019.
  • Chính sách thương mại của EU chuyển từ lý do địa chính trị sang lý do kinh tế nhằm hạn chế ảnh hưởng tiêu cực từ Trung Quốc.
  • Sự cạnh tranh từ Trung Quốc không phải cú sốc tạm thời mà là thách thức lâu dài, đòi hỏi Đức và EU phải thích nghi với môi trường mới.
  • Mặc dù mất thị trường vào tay Trung Quốc, Đức vẫn duy trì thặng dư thương mại với nhiều đối tác khác và tận dụng lợi thế từ linh kiện nhập khẩu giá rẻ Trung Quốc.

Đăng ký bản tin QMVN