Khủng hoảng khí hậu và giới hạn của tiểu thuyết truyền thống

Từ khi xuất hiện, tiểu thuyết đã xử lý những chủ đề lớn như tình yêu, chiến tranh và hòa bình, nhưng theo Amitav Ghosh, nhà văn và nhà lý luận văn hóa người Ấn Độ, khủng hoảng khí hậu là một vấn đề vượt ra ngoài khả năng mô tả của văn học. Trong cuốn sách dài The Great Derangement (2016), Ghosh lập luận rằng khủng hoảng khí hậu không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là cuộc khủng hoảng văn hóa và trí tưởng tượng. Theo ông, nguyên nhân khiến đề tài biến đổi khí hậu hiếm gặp trong tiểu thuyết là do các quy ước văn học truyền thống đã hình thành từ khi lượng khí carbon trong bầu khí quyển bắt đầu thay đổi vận mệnh Trái Đất.

Ghosh cho rằng kiểu viết hiện thực chủ nghĩa, vốn tập trung vào các chi tiết đời thường và diễn biến chậm rãi, không thể chứa đựng được những cú sốc đột ngột và biến đổi khủng khiếp như thiên tai, dịch bệnh hay dòng người di cư hàng loạt - vốn là trải nghiệm chung của hàng triệu người trên thế giới. Ông đặt câu hỏi tại sao tiểu thuyết không thường đề cập tới những sự kiện gây chấn động và có tính hủy diệt này?

Di sản cá nhân và cách tiếp cận chủ đề thiên tai của Amitav Ghosh

Bản thân Ghosh chịu ảnh hưởng sâu sắc từ biến động tự nhiên khi dòng sông Padma đã đổi dòng làm ngập làng của tổ tiên ông tại Bangladesh, buộc gia đình phải di cư qua các vùng khác của Ấn Độ. Sinh ra tại Calcutta năm 1956, ký ức về sự tàn phá của thiên nhiên đã giúp ông trở thành nhà quan sát nhạy bén về các xu hướng di dân lịch sử và tạo nên sự nghi ngờ đối với kiểu tiểu thuyết hiện thực đơn thuần.

Advertisement300 × 250

Tác phẩm mới nhất của ông, Ghost-Eye, lấy bối cảnh Calcutta năm 1969 và 2020, kể câu chuyện về cô bé ba tuổi Varsha có khả năng nhớ lại kiếp sống trước ở một ngôi làng nghèo ven biển, gây sốc trong gia đình giàu có, bảo thủ của cô. Qua sự can thiệp của bác sĩ và nhà tâm lý học Shoma Bose, những câu chuyện về hiện tượng luân hồi được khám phá, đưa độc giả tới những suy ngẫm về giao thoa giữa khoa học, tâm linh và hiện thực xã hội.

Ghost-Eye và những nỗ lực vượt qua giới hạn của tiểu thuyết hiện thực

Tiểu thuyết luân phiên giữa quá khứ và hiện tại, với nhân vật Dinanth Datta hồi tưởng tuổi thơ sống trong thành phố Calcutta trước các biến đổi kinh hoàng do chính sách và môi trường. Câu chuyện chứa đựng sự pha trộn giữa hình ảnh cá nhân, những diễn biến chính trị, xã hội và thách thức khí hậu toàn cầu như sự gia tăng CO2 và sự biến mất của các loài động vật.

Tuy nhiên, Ghost-Eye cũng bộc lộ điểm yếu khi cố gắng tích hợp yếu tố siêu nhiên và các hiện tượng kỳ bí trong một khung chuyện truyền thống. Các tình tiết về luân hồi và linh cảm, dù mở ra chiều sâu tâm linh hiếm gặp trong văn học đương đại, lại được xử lý theo cách khá rập khuôn khi các nhân vật thường xuyên bị dẫn dắt chỉ để phục vụ cốt truyện. Hình thức đối thoại lý giải dài dòng, đặc biệt trong các cuộc gọi video, làm giảm cảm giác chân thực và sinh động.

Văn học hiện đại và thử thách phản ánh cuộc khủng hoảng toàn cầu

Amitav Ghosh cho rằng tiểu thuyết hiện thực truyền thống không đủ sức bao quát quy mô khủng hoảng khí hậu với những biến đổi trên diện rộng và mức độ phi thường, điều mà ông gọi là “khía cạnh tỷ lệ” của thời đại Anthropocene. Song, ông cũng bị chỉ trích khi đánh giá thấp các thể nghiệm văn học hiện đại và hậu hiện đại, vốn đã thay đổi cấu trúc và điểm nhìn nhằm phản ánh những bất ổn sâu sắc trong xã hội.

Những tác giả khác như Yasunari Kawabata, Juan Rulfo và José Donoso đã biến đổi tiểu thuyết để phản chiếu các cuộc khủng hoảng lịch sử và xã hội phức tạp, mở rộng không gian và thời gian trong câu chuyện. Điều này cho thấy có thể có cách tiếp cận đa dạng và sáng tạo hơn để mô tả những thách thức lớn lao như biến đổi khí hậu.

Do đó, vấn đề không phải là sự quá lớn lao của chủ đề mà là sự thiếu hụt trí tưởng tượng văn chương để biến đổi hình thức tiểu thuyết truyền thống phù hợp với chúng. Ghost-Eye, trong phạm vi này, phản ánh tình trạng chung của nhiều tác phẩm hiện nay, nhưng cũng tạo tiền đề cho những nỗ lực thành công của các nhà văn khác trong tương lai.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Khủng hoảng khí hậu được xem là thách thức lớn khiến văn học truyền thống khó thể hiện đúng mức.
  • Amitav Ghosh chỉ ra giới hạn của tiểu thuyết hiện thực trong việc mô tả các biến cố thiên tai và di cư đột ngột.
  • Ghost-Eye khai thác chủ đề luân hồi và biến đổi khí hậu qua câu chuyện cá nhân và lịch sử Ấn Độ.
  • Tiểu thuyết hiện đại có thể sử dụng những cách tân về thể loại để phản ánh sâu sắc khủng hoảng toàn cầu hơn.
  • Vấn đề chính không phải chủ đề quá lớn mà là sự thiếu linh hoạt trong hình thức kể chuyện của văn học hiện nay.

Đăng ký bản tin QMVN