Một biện pháp thay thế tạm giam trở thành tâm điểm
Ở Trung Quốc, giám sát cư trú được hình dung như giải pháp ít nghiêm khắc hơn bắt giữ hoặc tạm giam trước xét xử. Nhưng khi việc giám sát được thực hiện tại địa điểm do cơ quan chức năng chỉ định thay vì nhà riêng, khoảng cách giữa một biện pháp hạn chế đi lại và sự tước tự do trên thực tế có thể trở nên rất mong manh. Tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh tên gọi pháp lý, mà còn là khả năng một người được liên hệ với gia đình, gặp luật sư và được cơ quan độc lập kiểm tra tính hợp pháp của quyết định.
Theo bài viết của South China Morning Post ngày 7/11, luật sư và người theo dõi tư pháp từng phản ánh những trường hợp bị giám sát liên tục, kiểm soát sinh hoạt và thẩm vấn kéo dài. Đây là những cáo buộc và ghi nhận từ giới hành nghề, không có nghĩa mọi trường hợp áp dụng đều diễn ra như vậy. Tuy nhiên, chính những quan ngại ấy khiến chế định này trở thành phép thử đối với cam kết cân bằng giữa điều tra tội phạm và bảo vệ quyền con người.
Ranh giới mới của quyền cưỡng chế
Luật hiện hành cho phép giám sát tại địa điểm chỉ định đối với người không có nơi cư trú cố định. Ngoài ra, trong một số vụ án liên quan an ninh quốc gia hoặc khủng bố, biện pháp có thể được áp dụng nếu giám sát tại nhà bị cho là cản trở điều tra và đáp ứng thủ tục phê chuẩn.
Dự thảo được báo chí Trung Quốc tường thuật theo hướng loại bỏ căn cứ “không có nơi cư trú cố định” để chỉ định địa điểm; cơ quan có thẩm quyền khi ấy phải cân nhắc biện pháp cưỡng chế khác.
Thay đổi này quan trọng bởi nơi cư trú không ổn định không nhất thiết đồng nghĩa với mức độ nguy hiểm cao. Dù vậy, dự thảo không được mô tả là xóa bỏ hoàn toàn RSDL, đặc biệt trong những trường hợp nhạy cảm còn được luật điều chỉnh. Giới quan sát sẽ phải chờ văn bản đầy đủ và các vòng thảo luận tiếp theo để xác định chính xác những điều kiện, thời hạn, cơ chế phê chuẩn và giám sát cuối cùng.
Những quyền khác được đưa vào bàn sửa đổi
Theo Tân Hoa Xã và thông tin về phiên họp của Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc, dự thảo gồm 55 điều trải rộng trên bảy nhóm vấn đề. Không chỉ sửa các biện pháp cưỡng chế thân thể, văn bản còn muốn củng cố nguyên tắc không suy đoán có tội, điều chỉnh thủ tục niêm phong, kê biên và phong tỏa tài sản, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người chưa thành niên và những người liên quan trong vụ án có yếu tố nước ngoài.
Dự thảo cũng hướng tới ngăn tình trạng giam giữ quá thời hạn; tăng cường rà soát sự cần thiết của việc tạm giam; mở rộng một số quyền của luật sư và hỗ trợ pháp lý cho nạn nhân gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ. Các đề xuất đặt ra câu hỏi thiết thực: liệu luật sư có đủ điều kiện can thiệp kịp thời, liệu việc đánh giá nguy cơ tạm giam có được xem xét thường xuyên, và liệu tòa án thực sự có thể kiểm tra chứng cứ một cách độc lập?
Từ văn bản đến thực tiễn tư pháp
Nhà nghiên cứu luật Liu Renwen, được Tân Hoa Xã dẫn lời, nhìn nhận việc áp dụng RSDL trong thực tế đã xuất hiện hiện tượng lạm dụng gây tổn hại công bằng tư pháp. Luật sư Jin Hongwei cho rằng hạn chế phạm vi biện pháp là một tiến bộ nhưng lo ngại số vụ bắt giữ có thể tăng nếu các cơ quan điều tra chuyển sang hình thức cưỡng chế khác. Giáo sư Li Fenfei cũng nêu vấn đề cần nới điều kiện cho tại ngoại để thực sự giảm tạm giam không cần thiết.
Chính vì vậy, thước đo cải cách không chỉ là bao nhiêu điều luật được viết lại. Nếu quyết định được giải trình rõ ràng, quyền bào chữa được bảo đảm và hoạt động kiểm sát có hiệu lực, sự thay đổi mới có cơ hội chạm tới đời sống của người bị điều tra. Ngược lại, nếu một hình thức hạn chế tự do chỉ được thay bằng hình thức khác nghiêm khắc hơn, mục tiêu nhân đạo hóa tố tụng vẫn sẽ ở phía trước.
