Thực trạng căng thẳng và dấu hiệu ngoại giao
Căng thẳng giữa Iran và Hoa Kỳ tiếp tục gia tăng với việc lệnh ngừng bắn gần đây bị phá vỡ, đồng thời tranh chấp quyền kiểm soát khu vực Eo biển Hormuz vẫn căng thẳng. Tuy nhiên, Iran vừa phóng thích một công dân Mỹ gốc Iran, đồng thời trưởng đoàn đàm phán Tehran, Đại tá Mohammad Bagher Ghalibaf, bày tỏ tín hiệu cho khả năng mở cửa đối thoại, cho thấy cơ hội ngoại giao chưa hoàn toàn bị đóng lại trong bối cảnh hiện tại.
Cho tới nay, các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn chưa làm dịu đi bế tắc kéo dài hàng thập kỷ trong quan hệ hai bên. Trong bối cảnh này, bốn nhà ngoại giao phương Tây kỳ cựu, với nhiều năm kinh nghiệm đàm phán trực tiếp hoặc gián tiếp với Iran, nhận định rằng việc hạ nhiệt căng thẳng lúc này sẽ gặp nhiều khó khăn. Một chuyên gia thậm chí khuyên nên hoãn các cuộc đàm phán trong thời gian tới.
Đồng thuận mục tiêu là bước khởi đầu cần thiết
Chính quyền Trump từng nêu ra nhiều mục tiêu trong cuộc xung đột với Iran, bao gồm thay đổi chế độ Tehran, chấm dứt chương trình hạt nhân và kiểm soát hoạt động quân sự của Iran, cũng như đảm bảo tự do lưu thông không bị hạn chế qua Eo biển Hormuz, khu vực vốn là tuyến giao thương quan trọng trước khi xảy ra xung đột.
Catherine Ashton, cựu Ngoại trưởng Liên minh châu Âu (EU) từ năm 2009 đến 2014, nhấn mạnh rằng một trong những yêu cầu tiên quyết để khởi động lại đàm phán là hai bên cần làm rõ và thống nhất mục tiêu cuối cùng mà họ muốn hướng tới. Bà cho rằng "Mỹ và Iran phải xác định được đích đến chung để có thể sống chung với kết quả đó".
Federica Mogherini, người kế nhiệm bà Ashton làm trưởng đoàn ngoại giao EU và từng góp phần ký kết thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với Iran, nhận định việc kỳ vọng đáp ứng ngay toàn bộ các yêu cầu của Mỹ lúc này là điều không khả thi. Bà đề xuất Mỹ cần xác định mục tiêu thực tế và rõ ràng trước khi tìm cách tái khởi động đàm phán.
Giảm căng thẳng trong đàm phán và tiếp cận đa phương
Từ kinh nghiệm đàm phán năm 2015, bà Mogherini kể lại một tình huống căng thẳng khi các bên tranh luận gay gắt, dẫn đến việc phía Iran mất bình tĩnh hiếm thấy. Bà đã đề xuất tạm dừng đàm phán để hạ nhiệt căng thẳng và sau đó chuyển hướng thảo luận tập trung vào vấn đề hạt nhân.
Cựu trưởng đoàn ngoại giao EU này cho rằng chính quyền Mỹ cần bước vào các cuộc đàm phán với thái độ hợp lý, nhất quán, tránh các phản ứng bộc phát và tuyên bố trái chiều gây bất lợi. Bà cũng nêu bật lợi ích của việc mời thêm các quốc gia hoặc tổ chức đa phương cùng tham gia, nhằm làm giảm tinh thần đối đầu giữa Mỹ và Iran.
Xem xét thời điểm và mức độ tiếp cận đàm phán
Có ý kiến từ giới bảo thủ Mỹ cho rằng nên trì hoãn đàm phán trở lại. Elliott Abrams, cố vấn và nhà ngoại giao chuyên về Trung Đông dưới ba đời tổng thống Mỹ, cho rằng Mỹ hiện chỉ nên xem xét một thỏa thuận hạn chế về Eo biển Hormuz nhằm dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân, đổi lại Iran cho phép tự do hàng hải qua khu vực này.
Ông Abrams lý giải sau các cuộc đàm phán gần đây, Iran cảm thấy chiến thắng và tin tưởng có thể kiểm soát Eo biển Hormuz để tận dụng thương mại, do đó việc nhanh chóng tái đàm phán chưa hẳn đem lại lợi ích. Quan điểm này cũng được củng cố bởi phát biểu của Condoleezza Rice, cựu Cố vấn An ninh Quốc gia và Ngoại trưởng Mỹ, khi bà cho rằng nên để Iran tự đối mặt với những khó khăn kinh tế và chia rẽ trong nội bộ thay vì tăng cường đàm phán quá sớm.
Thực tế về thời hạn và tiến trình đàm phán
Thỏa thuận ngừng bắn vào tháng trước giữa Mỹ và Iran đặt ra thời hạn 60 ngày để đạt được một thỏa thuận hòa bình cuối cùng, trong đó bao gồm các vấn đề tranh chấp phức tạp về chương trình hạt nhân Iran và kiểm soát Eo biển Hormuz. Tuy nhiên, với gần nửa chặng đường đã qua, hai bên dường như càng ngày càng xa rời nhau hơn.
Catherine Ashton cho rằng các thời hạn cần được thiết lập rõ ràng với nội dung cụ thể phải đạt được trong thời gian đó và phải có sự đồng thuận từ cả hai phía. Robert Malley, nhà đàm phán Mỹ trong các chính quyền Obama và Biden, chia sẻ rằng các cuộc đàm phán với Iran thường kéo dài và đòi hỏi sự thận trọng, vì phía Iran luôn rất kỹ lưỡng, rà soát kỹ các thỏa thuận và không dễ dàng tin tưởng.
Ông Malley dự đoán nếu đàm phán mới được thiết lập, khó có thể kỳ vọng một thỏa thuận toàn diện ngay lập tức mà sẽ cần những nỗ lực tỉ mỉ qua nhiều vòng thương thảo. Ông cũng chỉ trích chính sách của chính quyền Trump chú trọng tốc độ và đơn giản nhưng đồng thời gây ra những khó khăn lớn cho tiến trình ngoại giao.
Lara Jakes, phóng viên tờ The New York Times thường trú tại Roma, chuyên viết về các cuộc xung đột và ngoại giao quốc tế, trong đó có các cuộc chiến ở Ukraine và Trung Đông, là tác giả bài báo gốc.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Sự thống nhất mục tiêu cuối cùng giữa Mỹ và Iran là nền tảng cần thiết để tái khởi động đàm phán.
- Việc hạ nhiệt căng thẳng trong quá trình đàm phán giúp tạo môi trường thuận lợi hơn cho ngoại giao.
- Ý kiến bảo thủ Mỹ khuyên nên trì hoãn tái đàm phán để tận dụng áp lực kinh tế và chia rẽ nội bộ Iran.
- Các cuộc đàm phán với Iran thường đòi hỏi thời gian kéo dài và sự thận trọng trong từng chi tiết.
- Chính sách ngoại giao của chính quyền Mỹ gần đây ảnh hưởng không nhỏ đến tốc độ và thành công tiến trình đàm phán.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.














