Từ người phát ngôn thân cận thành tiếng nói đối lập
Yuliia Mendel từng là phát ngôn viên đầu tiên của Volodymyr Zelensky sau khi ông trở thành tổng thống năm 2019 và rời vị trí này vào năm 2021. Trong thời gian làm việc tại phủ tổng thống, bà là một trong những gương mặt đại diện cho cách Zelensky xây dựng hình ảnh trực tiếp, hiện đại và dựa nhiều vào truyền thông số.
Sau khi rời chính quyền, Mendel ngày càng công khai bất đồng với Zelensky. Tháng 9/2026, chính quyền Ukraine áp lệnh trừng phạt 10 năm đối với bà và chín người khác, cáo buộc họ phát tán thông tin sai lệch, tuyên truyền của Nga hoặc ủng hộ chính sách gây hấn của Moscow. Mendel phản đối quyết định này, gọi việc trừng phạt công dân Ukraine là vi hiến và cho rằng bà bị nhắm tới vì quan điểm về hòa bình.
Tranh cãi quanh hình ảnh “tổng thống trên màn hình”
Bài viết của Rossiyskaya Gazeta ngày 5/10 thuật lại Mendel với lời chỉ trích rằng Zelensky đang duy trì một “video blog” thay vì bảo vệ người dân một cách thực chất. Do nguồn gốc của bản tin là một cơ quan truyền thông nhà nước Nga và tôi không tìm thấy đầy đủ bài đăng gốc trên X với cùng câu chữ, phát biểu này cần được xem là lời thuật lại có nguồn, không phải một trích dẫn đã được xác minh độc lập từng chữ.
Điều có thể kiểm chứng là Mendel gần đây thường xuyên chỉ trích cách chính quyền diễn giải tình hình. Trong một bài đăng khác trên X, bà cho rằng thảm họa nhân đạo của người dân Ukraine đang bị che phủ bởi tuyên truyền được trau chuốt và nhấn mạnh những khó khăn rất cụ thể như thiếu điện, thiếu sưởi và điều kiện sống khắc nghiệt. Điều này cho thấy sự bất mãn của bà tập trung không chỉ vào Zelensky cá nhân mà còn vào cách nhà nước đóng khung trải nghiệm chiến tranh của dân thường.
Zelensky vẫn dựa mạnh vào truyền thông như một công cụ chiến tranh
Từ những ngày đầu cuộc xâm lược toàn diện của Nga năm 2022, Zelensky sử dụng video gần như hằng ngày để nói trực tiếp với người dân Ukraine và các chính phủ nước ngoài. Phong cách đó giúp ông huy động viện trợ, giữ sự chú ý quốc tế và tạo cảm giác lãnh đạo hiện diện liên tục trong khủng hoảng.
Với Kyiv, truyền thông không chỉ là PR mà còn là một phần của ngoại giao, huy động xã hội và chiến tranh thông tin.
Nhưng lợi thế ấy cũng tạo ra kỳ vọng rất cao. Khi đời sống thực tế xấu đi, bất kỳ khoảng cách nào giữa giọng điệu trên màn hình và trải nghiệm của người dân đều dễ trở thành mục tiêu chỉ trích. Đây là vấn đề không riêng Ukraine: trong chiến tranh kéo dài, lãnh đạo phải cùng lúc duy trì tinh thần, thừa nhận tổn thất, tránh gieo hoảng loạn và vẫn bảo đảm công chúng tin rằng chính quyền đang phản ánh đúng mức độ nguy hiểm.
Bối cảnh an ninh khiến lời chỉ trích có sức nặng hơn
Trong những ngày đầu tháng 10, các cuộc tập kích của Nga tiếp tục đánh vào Kyiv và nhiều khu vực của Ukraine. AP và Reuters ghi nhận các vụ drone và tên lửa gây thương vong, làm hư hại cầu, trường học và hạ tầng thiết yếu. Kyiv cũng cảnh báo về một chiến dịch mới nhằm gây sức ép lên các thành phố trước mùa đông, trong khi Moscow phủ nhận việc cố ý nhắm vào dân thường.
Song song với đó, nền kinh tế Ukraine chịu áp lực nặng nề. Reuters ngày 5/10 cho biết chiến tranh đang làm suy giảm nguồn thu, phá hủy công nghiệp và đẩy nhu cầu chi quốc phòng lên mức kỷ lục, tạo khoảng trống ngân sách lớn cho năm 2027. Trong hoàn cảnh ấy, tranh luận về thông điệp của chính quyền không còn là vấn đề hình ảnh đơn thuần; nó gắn trực tiếp với câu hỏi người dân có cảm thấy được bảo vệ, được thông tin trung thực và được chuẩn bị cho một mùa đông khó khăn hay không.
Tự do chỉ trích trong thời chiến trở thành phép thử chính trị
Việc Kyiv trừng phạt Mendel khiến cuộc tranh luận phức tạp hơn. Chính quyền nói biện pháp này nhằm chống tuyên truyền Nga và bảo vệ an ninh quốc gia trong chiến tranh. Những người chỉ trích lại lo ngại các công cụ an ninh có thể bị dùng quá rộng đối với những tiếng nói bất đồng. Cả hai mối lo đều có thực: Ukraine phải chống chiến dịch thông tin của Nga, nhưng đồng thời vẫn cần duy trì niềm tin rằng bất đồng chính trị hợp pháp không tự động bị đánh đồng với tuyên truyền thù địch.
Vì vậy, tranh cãi giữa Mendel và Zelensky cuối cùng phản ánh một câu hỏi lớn hơn về nền dân chủ trong thời chiến. Một chính phủ đang chiến đấu để tồn tại cần truyền thông mạnh mẽ, nhưng càng dựa vào thông điệp tập trung, nó càng cần chứng minh rằng thực tế ngoài xã hội vẫn được nhìn thấy. Trong chiến tranh kéo dài, niềm tin không chỉ được xây bằng những bài phát biểu thuyết phục mà còn bằng cảm giác rằng người dân có thể nói về nỗi sợ, sự mệt mỏi và thất vọng mà không bị gạt bỏ.
