Bối cảnh thỏa thuận và sự khởi đầu của căng thẳng mới

Giai đoạn hai của cuộc chiến tranh giữa Iran và Mỹ tập trung chủ yếu vào tương lai của eo biển Hormuz. Vào ngày 14/6, hai bên ký kết một bản ghi nhớ (MoU) trong đó Iran đồng ý cho các tàu thuyền đi qua mà không thu phí trong 60 ngày, đồng thời hợp tác với Oman để xác định cách thức quản lý và dịch vụ hàng hải tại khu vực này trong tương lai. Tuy nhiên, chỉ sau hai ngày, Cơ quan eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) do Iran thành lập tháng 5 đã ban hành các quy định mới, khẳng định quyền kiểm soát hoạt động vận tải qua eo biển, yêu cầu các tàu phải có giấy phép và bảo hiểm được PGSA phê duyệt. Mặc dù ban đầu miễn phí, song tổ chức này dự kiến sẽ áp đặt phí dịch vụ trong tương lai, biến thỏa thuận trở thành một kết quả pháp lý cho lợi ích của Iran.

Vào ngày 21/6, các phái đoàn Mỹ và Iran gặp nhau ở Thụy Sĩ, dẫn đến việc Mỹ gỡ bỏ một số lệnh trừng phạt ngày hôm sau. Tuy nhiên, PGSA vốn đã bị Mỹ áp lệnh trừng phạt không được dỡ bỏ rõ ràng, khiến các công ty vận tải dè dặt khi làm việc với tổ chức này.

Căng thẳng leo thang và các động thái của các bên

Từ ngày 23 đến 25/6, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thăm UAE, Kuwait và Bahrain, kết thúc bằng cuộc họp Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) tại Bahrain. Trong thời gian này, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) phối hợp với Oman công bố hành lang tạm thời gồm hai tuyến, một đi qua Oman và một do Iran đề xuất ở phía bắc. Điều này đồng nghĩa với việc tuyến của Oman được chính thức hóa.

Advertisement300 × 250

Phía Iran phản đối quyết liệt vì không được tham vấn và cho rằng bất kỳ tuyến nào ngoài đường của họ đều "không được phép và nguy hiểm". Ngày 25/6 tại Bahrain, ông Rubio cảnh báo việc chấp nhận thu phí tại các vùng biển quốc tế sẽ tạo tiền lệ xấu lan rộng toàn cầu và nhấn mạnh không quốc gia vùng Vịnh nào đồng ý với điều này. Mỹ cùng GCC ký tuyên bố phản đối sự kiểm soát của Iran với eo biển Hormuz.

Đáp trả, Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đe dọa các tàu đi theo các tuyến không do Iran kiểm soát, trong khi Hội đồng quản trị IMO mạnh mẽ lên án Iran vì cố gắng tự lập một cơ quan quản lý hoạt động qua eo biển. Ngày 30/6, các quan chức Mỹ và Iran gặp nhau tại Doha để thảo luận kế hoạch thu tiền qua lại eo biển do Iran và Oman đề xuất, theo mô hình phí dịch vụ tự nguyện dựa trên eo biển Malacca-Singapore, nhưng bị Mỹ bác bỏ vì muốn giữ nguyên trạng đối với eo biển Hormuz trước chiến tranh.

Các diễn biến căng thẳng và leo thang bạo lực

Trong tuần đầu tháng 7, khi đang diễn ra thời gian tang lễ của Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, cuộc họp NATO tại Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 7/7, các quan chức Mỹ tái khẳng định lập trường về eo biển Hormuz, cùng lúc Tổng thống Donald Trump than phiền các đồng minh châu Âu không hỗ trợ bảo đảm tự do đi lại qua eo biển. Cùng ngày, Iran tấn công ba tàu trên tuyến của Oman bao gồm tàu Al Rekayyat vận chuyển khí LNG đến Ấn Độ, gây thiệt hại nghiêm trọng vì vụ nổ tàu khí LNG ở điểm nghẽn là một trong các tình huống tồi tệ nhất trong vận tải biển.

Tổng thống Trump tuyên bố kết thúc lệnh ngừng bắn và cuộc chiến lại bùng nổ. Vào ngày 11/7, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi gặp Bộ trưởng Ngoại giao Oman Badr Albusaidi tại Muscat nhưng không đạt được thỏa thuận. Vài giờ sau, Iran tấn công tàu DFS Galaxy, làm một thủy thủ Ấn Độ thiệt mạng, nâng tổng số tàu bị tấn công trong thời gian gần đây lên sáu.

Mỹ phản công bằng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại như một phần trong chiến dịch phong tỏa xuất khẩu dầu của Iran, đồng thời tái áp đặt các lệnh trừng phạt vốn mới được dỡ bỏ. Washington liên tục khẳng định đã làm suy giảm khả năng Iran đánh trúng tàu thương mại, nhưng các diễn biến thực tế cho thấy các cuộc tấn công đáp trả liên tiếp từ phía Iran.

Ví dụ, ngày 13/7, Bộ Chỉ huy Trung ương Mỹ (CENTCOM) tuyên bố loạt không kích vào sáu mục tiêu Iran sẽ làm suy giảm năng lực của họ, nhưng cùng ngày IRGC khẳng định họ đã làm tê liệt hai tàu chở dầu. Ngày 15/7, cuộc tấn công trên đảo Greater Tunb cũng nhận vị trí tương tự.

Ảnh hưởng tới vận tải và các lựa chọn thay thế

Ngày 16/7, Trung tâm Thông tin Hàng hải chung nâng mức cảnh báo rủi ro tại Hormuz lên “nghiêm trọng”. Chín tàu chở khí LNG thuộc quản lý của Hy Lạp quyết định không di chuyển để tránh nguy cơ. Các nhà bảo hiểm đóng vai trò khách quan nhất cũng đánh giá cao khả năng Iran tiếp tục có thể tấn công, khiến lưu lượng tàu qua eo biển giảm mạnh, theo dữ liệu của Lloyd’s List, số lượt tàu qua lại giảm từ 282 (tuần 22-28/6) xuống còn 164 (tuần 6-12/7), chủ yếu qua tuyến Oman.

Trước sức ép ngày càng lớn, Iran chuyển hướng ưu tiên các lựa chọn khác ngoài eo biển như nhằm vào hoạt động chuyển giao dầu trên biển ngoài khơi đường ống Fujairah ở UAE và vận động các lực lượng Houthi phong tỏa tuyến đường ống Đông-Tây của Saudi Arabia bằng cách tấn công tàu ở Biển Đỏ.

Dimitris Maniatis, CEO công ty rủi ro hàng hải của Hy Lạp Marisks, nhận xét trên hội thảo trực tuyến của Lloyd’s List rằng các chủ tàu đang rất mệt mỏi với tình trạng không ổn định kéo dài này và sẵn sàng chấp nhận một mức phí hợp lý nếu có được một thỏa thuận chính thức, dù mức phí 20% hiện tại bị chê là vô lý.

Như vậy chiến tranh giai đoạn hai giữa Iran và Mỹ vẫn đang diễn biến phức tạp, trong bối cảnh quyền kiểm soát eo biển Hormuz trở thành tâm điểm của đối đầu và đe dọa nghiêm trọng đến hoạt động vận tải biển quốc tế.

Những điều bổ ích rút ra từ bài viết

  • Giai đoạn hai chiến tranh Iran-Mỹ xoay quanh quyền kiểm soát eo biển Hormuz và phí vận tải qua lại.
  • Thỏa thuận ngày 14/6 không được thực thi thống nhất, đặc biệt do PGSA của Iran yêu cầu giấy phép và bảo hiểm riêng.
  • Mỹ và GCC phản đối việc Iran kiểm soát eo biển và việc thu phí vận tải, cảnh báo về tiền lệ xấu trên toàn cầu.
  • Các cuộc tấn công qua lại giữa Iran và Mỹ khiến vận tải qua Hormuz giảm mạnh và nguy cơ đối với tàu LNG ngày càng tăng.
  • Các chủ tàu quốc tế đang mệt mỏi với tình hình và có thể chấp nhận mức phí hợp lý nếu có thỏa thuận rõ ràng.

Đăng ký bản tin QMVN