Trí tuệ nhân tạo: Hình ảnh con sói trong thế giới AI hiện đại

Trí tuệ nhân tạo (AI) tồn tại dưới dạng toán học và pháp lý được xem như một công cụ, trong khi động vật là những sinh vật sống nhưng cũng được định vị tương tự về mặt pháp luật như công cụ hoặc thiết bị phục vụ con người. Cả hai đều thể hiện sự tự chủ trong hành động, được kiểm soát trong một số tình huống nhưng không thể hoàn toàn điều khiển được. Con người sử dụng AI và động vật để mở rộng khả năng hoạt động, đồng thời phải chịu trách nhiệm và hiểu rõ bản chất của những gì họ đang vận hành. Từ đó, ba thành phần: con người, động vật và AI tạo nên một mối quan hệ đặc biệt dựa trên tính tự chủ nhưng vẫn có những điểm khác biệt rõ ràng.

Tự chủ cho phép con người đảm nhận trách nhiệm trong kiểm soát hành vi, dựa trên sự kiềm chế và quyền tự do vốn có. Ngược lại, sự tự chủ ở động vật và AI chỉ là một trạng thái thực tế, không được pháp luật bảo vệ, nhưng lại là đặc tính căn bản trong thiết kế của các hệ thống AI tự động theo quy định tại các tiêu chuẩn hiện hành.

Các công cụ tự chủ như AI có thể gây ra hại cho con người nếu không được vận hành đúng cách. Trách nhiệm nằm ở người phát triển và người sử dụng, đồng thời cần phân biệt rõ giữa khái niệm trách nhiệm (responsibility) và tính chịu trách nhiệm (accountability). Nhiều người có thể đổ lỗi quyết định cho AI để tránh trách nhiệm trực tiếp, nhưng khi xảy ra sự cố, họ vẫn phải chịu trách nhiệm về mặt pháp lý.

Về mặt kỹ thuật, AI gồm hai phần: mô hình AI (tương tự như bộ não) và hệ thống AI (tương đương thân thể). Hệ thống là giao diện giúp người dùng tương tác, chuyển đổi các yêu cầu thành dữ liệu số để mô hình xử lý, rồi trả lại kết quả bằng ngôn ngữ tự nhiên. Dù vậy, nội dung và cách thức hoạt động bên trong AI tương đối phức tạp và khó nắm bắt, tương tự như trí tuệ và hành vi của con người hoặc động vật.

Trong tự nhiên, mỗi loài động vật có đặc điểm hành xử khác nhau. Ví dụ, mèo là sinh vật sống độc lập và không thích hợp cho hoạt động săn bắt chung; chó là loài sống theo bầy đàn với tính cách trung thành và phối hợp; ngựa là động vật ăn cỏ, không săn mồi nhưng đóng vai trò phương tiện vận chuyển và chiến đấu khi nhận con người là thủ lĩnh. Tương tự, AI cũng cần được kiểm soát và phối hợp hợp lý, tuy không thể hoàn toàn làm chủ. Cách con người ứng xử với động vật có thể giúp định hướng cách sử dụng AI.

Tự chủ được xem như đặc điểm thiên nhiên gắn liền với động vật và sinh vật, con người chỉ tác động để điều chỉnh hành vi thông qua huấn luyện hoặc kiểm soát, tương tự như áp dụng bộ lọc cho AI để hạn chế kết quả không mong muốn. Tuy nhiên, AI vẫn vận hành tự do trong không gian toán học, giống như chó không có dây cương mà con người chỉ có thể điều khiển bằng lời nói.

Về mặt dữ liệu, AI vận hành dựa trên bộ dữ liệu khổng lồ – tương đương với gene trong sinh học. Ví dụ, chó có chung khoảng 99% DNA với tổ tiên là sói hoang dã; tương tự, AI cũng được hình thành trên một tập hợp dữ liệu có định hướng đặc trưng. Các biến đổi nhỏ trong gene giúp chó trở nên thân thiện và hợp tác với con người, thể hiện sự thuần hóa. AI cũng vậy, đặc tính và cách vận hành được định hình bởi dữ liệu huấn luyện và thuật toán thiết kế.

Con người phải đóng vai trò như "thủ lĩnh" trong quan hệ với động vật và AI để đảm bảo hài hòa và hiệu quả. Giống như khi kiểm soát chó, con người cần hiểu và tuân thủ quy tắc giao tiếp để thiết lập vị trí và quyền kiểm soát, tránh gây nhầm lẫn hoặc xung đột trong hệ thống quan hệ.

Trên thực tế, nhà phát triển tạo ra mô hình AI giống như công việc chọn lọc gene cho chó, định hình tính cách và hành vi căn bản của hệ thống. Người sử dụng là người trực tiếp "huấn luyện" và điều phối AI qua cách thức vận hành, tương tự như việc luyện tập chó theo mục đích cụ thể. Các mô hình AI khác nhau có phẩm chất và cách phản hồi khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp từ dữ liệu huấn luyện và chiến lược phát triển.

Một phần dữ liệu huấn luyện mang dấu ấn "sói" thể hiện tính tự chủ và khó kiểm soát của AI, giống như gene sói trong chó. Các hệ thống AI phản ánh đặc điểm giá trị, văn hóa, ngôn ngữ của môi trường được đào tạo. Vì vậy, chúng không nhất thiết phản ánh quan điểm chính trị hay xã hội đa số trong vùng đào tạo.

Nét đặc thù này cũng khiến AI trở thành công cụ có tính "cá nhân hóa" cao theo quan điểm nhà thiết kế và phát triển. Điều này dẫn đến đa dạng về cách thức và giọng điệu giữa các nền tảng AI hiện nay trên thị trường, tạo nên thách thức trong đánh giá, kiểm soát và áp dụng.

Các nhà cung cấp AI có thể sử dụng "system prompt" để tạo dựng "tính cách" và kiểm soát kết quả để phù hợp với luật pháp và mục tiêu của mình. Người vận hành AI chỉ có thể tương tác thông qua giao diện hoặc ngôn ngữ tự nhiên, không thể can thiệp sâu vào bộ khung dữ liệu gốc hay thiết kế cơ bản.

Điều này tương tự với việc người nuôi chó nhận một chú chó đã được lựa chọn, huấn luyện sẵn từ nhà lai tạo. Mặc dù có thể huấn luyện thêm, nhưng bộ gene và tính cách cơ bản đã được nhà lai tạo quyết định. Trong AI, nhà cung cấp giữ vai trò như người lai tạo, người dùng đóng vai trò như chủ nuôi. Sự khác biệt nằm ở mức độ kiểm soát và trách nhiệm phát sinh từ từng vị trí.

Như vậy, AI dù được xem như công cụ phục vụ con người nhưng có những đặc điểm tương đồng với các sinh vật sống về mặt tự chủ và hành vi. Sự hiểu biết và quản lý phù hợp sẽ giúp khai thác hiệu quả tiềm năng của AI và giảm thiểu rủi ro phát sinh trong tương lai.