Tuyên bố gây bất ngờ trong ngày bầu cử
Trên chương trình Fox & Friends ngày 3/11, ông Trump nói ông và ông Netanyahu đã đạt thỏa thuận từ nhiều tháng trước để chấm dứt khoản hỗ trợ mà ông làm tròn thành 4 tỷ USD mỗi năm. Nhà lãnh đạo Mỹ lập luận Israel đã trở nên thịnh vượng, không còn cần nhận tiền viện trợ như trước. Tuy nhiên, ông vẫn để ngỏ hỗ trợ khi cần thiết và nói việc bán vũ khí sẽ tiếp tục.
Điểm đáng chú ý nằm ở thời điểm: cử tri Mỹ đang quyết định tương quan quyền lực tại Hạ viện và Thượng viện. Ông Trump trực tiếp nhắc tới Abdul El-Sayed, ứng viên Dân chủ tranh ghế Thượng viện tại Michigan, người phản đối viện trợ quân sự vô điều kiện cho Israel. Điều đó cho thấy tuyên bố đối ngoại được đặt cạnh áp lực chính trị trong nước. Nhưng động cơ được chính ông nêu không tự động chứng minh đây chỉ là chiến thuật tranh cử.
Khoản tiền 3,8 tỷ USD đi qua những cửa nào?
Theo tài liệu của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ, bản ghi nhớ hỗ trợ quân sự giai đoạn tài khóa 2019–2028 có tổng trị giá dự kiến 38 tỷ USD. Mỗi năm, 3,3 tỷ USD dành cho chương trình tài trợ quân sự nước ngoài và 500 triệu USD cho hợp tác phòng thủ tên lửa. Vì thế, con số gần 4 tỷ USD mà ông Trump nói đến là mức làm tròn, không phải toàn bộ mọi khoản hỗ trợ bất thường hay giao dịch thương mại.
Bản ghi nhớ là cam kết chính sách song phương, không phải một đạo luật tự động giải ngân bất chấp Quốc hội. Các nhà lập pháp có quyền phê chuẩn ngân sách từng năm, còn chính quyền có vai trò đề xuất và triển khai. Muốn chấm dứt sớm và dứt khoát, Washington cần làm rõ phạm vi khoản tiền, các ngân khoản đã được phê duyệt, những hợp đồng đang thực hiện và hướng đi của Quốc hội. Chưa có lộ trình chi tiết nào được công bố cùng tuyên bố ngày 3/11.
Thay viện trợ bằng mua bán và công nghệ
Đối với Israel, khả năng tiếp tục mua máy bay, tên lửa và thiết bị Mỹ khác về bản chất với việc được Washington cấp ngân sách để mua. Sự chuyển đổi ấy sẽ làm thay đổi áp lực ngân sách quốc phòng, nhưng chưa chắc cắt ngay những đơn hàng đã ký hoặc chuỗi cung ứng kéo dài nhiều năm.
Chính các nhà sản xuất vũ khí Mỹ cũng có lợi ích kinh tế trong mô hình tài trợ hiện nay.
Một phương án đang được bàn thảo là tăng hợp tác công nghệ quốc phòng và nghiên cứu chung sau năm 2028. Đây có thể là bước chuyển từ quan hệ bên cấp viện trợ và bên nhận sang hợp tác công nghiệp, song vẫn đòi hỏi quy tắc về sở hữu trí tuệ, giám sát chi tiêu và trách nhiệm trước Quốc hội. Không thể đánh đồng việc ngừng một chương trình tài trợ với việc Mỹ từ bỏ cam kết an ninh hay ngừng mọi hợp tác quân sự với Israel.
Phản ứng từ Israel và những bất đồng tại Mỹ
Lãnh đạo đối lập Israel Gadi Eisenkot chỉ trích việc cơ quan an ninh và người dân phải biết thay đổi có thể ảnh hưởng quan hệ chiến lược qua truyền thông. Reuters cho biết văn phòng ông Netanyahu và Nhà Trắng chưa đưa ra giải thích bổ sung tại thời điểm bản tin. Chính trị Israel còn phức tạp hơn sau cuộc bầu cử ngày 27/10, khi khối của ông Netanyahu không giữ được đa số rõ ràng.
Tại Mỹ, sự đồng thuận truyền thống về Israel suy yếu sau chiến tranh Gaza và xung đột với Iran. Khảo sát Quinnipiac tháng 6 cho thấy 48% cử tri được hỏi cho rằng Mỹ ủng hộ Israel quá mức, trong đó tỷ lệ ở cử tri Dân chủ là 66%. Một số tiếng nói bảo thủ cũng phản đối sự can dự quân sự kéo dài. Dẫu vậy, tranh luận về viện trợ không đồng nghĩa tất cả các nhóm đều có chung cách nhìn về an ninh Israel.
Điều cần theo dõi sau tuyên bố
Ba dấu mốc quyết định sẽ là đề xuất ngân sách cho năm tài khóa tiếp theo, phản ứng của Quốc hội và xác nhận chính thức từ phía Israel. Nếu các bên chọn lộ trình giảm dần, kết quả thực tế có thể khác đáng kể với cách hiểu rằng toàn bộ khoản hỗ trợ sẽ biến mất vào ngày đầu năm 2027. Ngoài ra, các khoản viện trợ đặc biệt và chi phí triển khai quân sự không nhất thiết chịu cùng cơ chế với bản ghi nhớ thường niên.
Trong bối cảnh hai nước cùng đối diện hệ quả chiến sự tại Trung Đông, thay đổi nguồn tài trợ có thể tạo hiệu ứng vượt ra ngoài bảng cân đối ngân sách: nó ảnh hưởng đến dự báo quốc phòng, niềm tin chính trị và các tính toán của đối tác trong khu vực. Bởi vậy, thước đo đáng tin hơn một phát biểu trên truyền hình sẽ là quyết định được văn bản hóa, có ngân sách và có thể kiểm chứng.
