Từ khẩu hiệu trên bục giảng đến tranh luận chính sách
Trong những buổi cầu nguyện gần đây, một số giáo sĩ Iran không chỉ nhắc đến quyền phát triển năng lượng hạt nhân mà còn công khai đề nghị đất nước sở hữu vũ khí nguyên tử. Bài phát biểu của giáo sĩ Ali Sepahvand tại Kuhdasht, được The New York Times dẫn lại, phản ánh sự dịch chuyển trong ngôn ngữ chính trị: thứ từng bị coi là quan điểm cực đoan nay đã có không gian xuất hiện trước công chúng. Những khẩu hiệu tại các cuộc tập hợp cho thấy nỗi sợ bị tấn công tiếp tục có sức huy động đáng kể.
Dẫu vậy, lời kêu gọi tại nhà thờ hay trên mạng xã hội không phải là chỉ thị của chính quyền. Phân biệt giữa áp lực dư luận, phát biểu của quan chức và quyết định pháp lý là điều thiết yếu. Ngày 31/10, Mohsen Rezaei nói trên truyền hình nhà nước rằng giới lãnh đạo đang thảo luận việc có duy trì học thuyết cũ nếu chiến tranh tái diễn hay không, đồng thời khẳng định chưa có quyết định mới. Thông điệp ấy vừa thừa nhận cuộc tranh luận, vừa để ngỏ lựa chọn của Tehran.
Răn đe bằng mơ hồ và giới hạn của nó
Trong nhiều thập niên, giới lãnh đạo Iran viện dẫn sắc lệnh tôn giáo của cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei phản đối việc phát triển và sử dụng vũ khí hạt nhân. Đồng thời, Tehran bảo vệ quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự.
Sự kết hợp ấy tạo ra một khoảng mơ hồ chiến lược: Iran có năng lực công nghệ nhạy cảm nhưng tuyên bố không muốn chế tạo bom. Người ủng hộ tin rằng khả năng tiềm tàng đủ để khiến đối thủ cân nhắc trước khi hành động.
Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel từ năm 2025 đã làm lập luận ấy lung lay trong mắt nhiều nhân vật bảo thủ. Nhà phân tích Mohammad Ali Shabani nhận xét với The New York Times rằng Iran phải chịu cái giá chính trị của một quả bom mà nước này không sở hữu. Song kết luận ngược lại cũng không tự động đúng: theo đuổi vũ khí có thể kích hoạt trừng phạt, hành động quân sự phủ đầu và cuộc chạy đua vũ trang trong khu vực. Răn đe không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh quân sự mà còn vào khả năng đối phương hiểu đúng tín hiệu.
Hiệp ước không phổ biến và khoảng trống thanh sát
Lời kêu gọi rời Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) gây quan ngại đặc biệt. Hiệp ước đặt ra những nghĩa vụ khác nhau cho các quốc gia có và không có vũ khí hạt nhân, đồng thời bảo vệ quyền sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình dưới cơ chế giám sát. Rời hiệp ước không đồng nghĩa tức khắc chế tạo được bom, nhưng có thể phá vỡ khuôn khổ pháp lý đang hỗ trợ đối thoại và tăng mức độ bất tín giữa Iran với các nước khác.
Vấn đề kiểm chứng vốn đã rất nghiêm trọng. Trong báo cáo tháng 9/2026, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết không thể tiếp cận một số cơ sở đã khai báo và không thể xác nhận hiện trạng vật liệu liên quan sau các cuộc tấn công. Trước đó, AP dẫn đánh giá của IAEA về lượng uranium được làm giàu ở mức 60%, dưới mức thường gắn với vũ khí nhưng vượt xa nhu cầu thông thường của nhiều nhà máy điện. Những con số này đặt ra câu hỏi cần làm rõ; chúng không tự chứng minh Iran đã quyết định sản xuất vũ khí.
Ngoại giao trong bóng đổ của chiến tranh
Trong khi các phát biểu cứng rắn lan rộng, Qatar vẫn thúc đẩy tiếp xúc gián tiếp giữa Tehran và Washington. Reuters ghi nhận các nhà đàm phán Iran gặp bên trung gian Qatar cuối tháng 10, khi hai phía tìm lối thoát khỏi bế tắc về an ninh, trừng phạt và tuyến hàng hải. Việc nêu khả năng đổi học thuyết có thể là đòn bẩy mặc cả: nếu thỏa thuận không đến, Iran muốn đối thủ hiểu rằng chi phí đối đầu có thể tăng. Nhưng chiến thuật gây áp lực cũng dễ bị hiểu là bằng chứng về ý định quân sự.
Bên trong Iran, các nhà cải cách như Tổng thống Masoud Pezeshkian và cựu Tổng thống Hassan Rouhani tiếp tục bảo vệ đường hướng hạt nhân hòa bình, theo bài tham khảo. Cựu nhà ngoại giao Kourosh Ahmadi cảnh báo những tuyên bố ủng hộ bom có thể làm khó người đang cố ngăn chiến tranh. Hai lập luận cùng xuất phát từ nỗi lo an ninh nhưng dẫn tới phương án trái ngược: một bên đặt niềm tin vào răn đe tối đa, bên kia muốn tránh vòng xoáy phản ứng quân sự. Trong hoàn cảnh ấy, điều cấp thiết là một cơ chế đàm phán có thể kiểm chứng, thay vì những khẩu hiệu không thể thu hồi.
