Hai cách nói về cùng một bàn đàm phán
Trả lời phỏng vấn Fox News hôm thứ Ba, ông Trump khen ngợi Canada và khẳng định hai nước sẽ sớm đạt thỏa thuận. Phát biểu được đưa ra hai ngày sau khi ông và Thủ tướng Carney cho biết đã trao đổi qua điện thoại về một thỏa thuận thương mại, cuộc nói chuyện mà ông Carney mô tả là “tốt đẹp”.
Canada rất tốt, chúng tôi sẽ sớm đạt được thỏa thuận với Canada. Chúng tôi sẽ có một thỏa thuận tuyệt vời.
Phát biểu trong cuộc họp báo khi kết thúc hội nghị thượng đỉnh tại Antigua, ông Carney thừa nhận đã có tiến triển nhưng nhấn mạnh công việc chưa hoàn tất. Theo ông, Washington đã rút lại một số yêu cầu trước đó, đáng chú ý nhất là đòi hỏi cho phép Mỹ có tiếng nói cuối cùng đối với bất kỳ thỏa thuận thương mại nào mà Canada muốn ký với các quốc gia khác – một điều khoản mà nhiều người Canada coi là đụng chạm tới chủ quyền.
Họ đòi hỏi ít hơn và đưa ra nhiều hơn, nhưng chúng tôi vẫn chưa hoàn toàn tới đích.
Từ đổ vỡ tháng 8 đến tín hiệu tan băng
Con đường đến bàn đàm phán hiện tại không hề bằng phẳng. Hai bên đã đàm phán từ tháng 7, sau khi ông Trump đe dọa áp thuế 50% lên gần 20 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Canada trước ngày 19/8.
Ông từng tạm hoãn mức thuế này với lý do hai nước sắp đạt thỏa thuận, nhưng theo Newsweek, chỉ vài ngày sau, đàm phán sụp đổ khi ông Carney cho rằng những thay đổi vào phút chót trong đề xuất của Mỹ là “bất công, phi kinh tế” và khiến độ tin cậy của bất kỳ thỏa thuận nào bị đặt dấu hỏi.
Mức thuế của Mỹ sau đó có hiệu lực, nhắm vào khoảng 5% hàng xuất khẩu của Canada, từ rượu vang, sản phẩm sữa, xi măng, quần áo đến dụng cụ khúc côn cầu. Ottawa đáp trả bằng thuế quan tương ứng “từng đô la một” từ ngày 8/9. Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump khi đó công kích nước láng giềng bằng một câu nói gây tranh cãi.
Canada muốn có những lợi ích của một bang mà không phải là một bang.
Thuế quan và lá phiếu ở các bang biên giới
Thời điểm tuyên bố của ông Trump không phải ngẫu nhiên. Theo Reuters, thuế quan đánh vào Canada đã trở thành vấn đề tranh cử tại các bang phía bắc giáp biên giới như Michigan và Maine, nơi chuỗi cung ứng, nông sản và việc làm gắn chặt với thị trường bên kia biên giới. Với Canada, cái giá còn lớn hơn: 72% hàng hóa xuất khẩu của nước này đi sang Mỹ, khiến mọi đợt thuế quan đều có thể làm rung chuyển một trong những mối quan hệ thương mại đan cài nhất thế giới.
Từ năm ngoái, Chris Sands, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Canada thuộc Đại học Johns Hopkins, đã nhận định rằng một thỏa thuận đình chiến thương mại trước bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ là nước đi chính trị khôn ngoan. Lời hứa “sắp có thỏa thuận” được đưa ra đúng ngày bỏ phiếu vì thế mang thông điệp hướng tới cử tri trong nước không kém gì đối tác bên kia biên giới.
Canada giữ vững lằn ranh chủ quyền
Ông Carney bước vào vòng đàm phán này với vị thế vững vàng hơn. Theo Reuters, ông đã nắm chính phủ đa số từ tháng 4 năm nay, sau khi ký hơn 20 thỏa thuận toàn cầu trong một năm, gần đây nhất là thỏa thuận thương mại với Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất, như một phần nỗ lực tìm kiếm thị trường ngoài nước Mỹ.
Chính chiến lược đa dạng hóa đó lý giải vì sao yêu cầu “quyền phủ quyết” đối với các thỏa thuận của Canada với nước thứ ba lại nhạy cảm đến vậy. Hồi tháng 1, ông Trump từng đe dọa áp thuế 100% lên Canada vì một thỏa thuận với Trung Quốc, và nhiều lần nhắc lại ý tưởng biến Canada thành “bang thứ 51” – điều mà ông Carney đáp lại rằng Canada “không phải để bán”.
Phía trước vẫn còn nhiều ẩn số. Hiệp định Mỹ – Mexico – Canada (USMCA) vẫn có hiệu lực, nhưng Mỹ đã không đồng ý gia hạn thêm 16 năm trong đợt rà soát chung năm 2026, buộc ba nước phải rà soát hằng năm đến năm 2036. Một thỏa thuận song phương mới, nếu thành hình, sẽ không chỉ là câu chuyện thuế quan, mà còn là phép thử cho niềm tin giữa hai nước láng giềng.
