Vụ trát triệu tập nhà báo New York Times về nguồn tin liên quan chuyến bay Tổng thống Mỹ

Vào tuần này, năm nhà báo thuộc biên chế New York Times phải ra tòa trình bày trước một bồi thẩm đoàn liên bang ở Manhattan về những bài báo điều tra liên quan đến các mối lo ngại an ninh đối với chiếc máy bay Air Force One phiên bản cải tiến, được Qatar trao tặng. Đây cũng là nguyên nhân khiến Tổng thống Donald Trump quyết định không sử dụng chiếc máy bay này trong các chuyến công du nước ngoài gần đây.

Trát triệu tập được U.S. Attorney Manhattan Jay Clayton ban hành vào ngày thứ Sáu tuần trước, yêu cầu các phóng viên xuất hiện vào thứ Tư với lí do liên quan đến một vi phạm pháp luật hình sự liên bang. Theo email nội bộ gửi đến Reuters từ Biên tập viên điều hành Joe Kahn của New York Times, các phóng viên bị triệu tập sau khi đăng tải các bài viết nêu bật những điểm yếu về an ninh của máy bay Boeing 747 được sửa đổi, do Qatar tài trợ và L3Harris Technologies tiến hành tái thiết.

New York Times coi đây là một hành động gây áp lực và đe dọa quyền tự do báo chí. Luật sư hàng đầu của báo cáo rằng trát triệu tập này là "một nỗ lực táo bạo nhằm hăm dọa giới báo chí" và khẳng định tờ báo sẽ kháng cáo vụ việc này tại tòa án.

Bộ Tư pháp Mỹ không xác nhận hay phủ nhận việc phát hành trát triệu tập mà cho biết họ tập trung điều tra các vụ rò rỉ thông tin mật, không nhằm vào các nhà báo. Tuy nhiên, vụ việc đã làm nổi bật sự hạn chế của các quyền pháp lý mà phóng viên có thể được bảo vệ khi đối mặt với trát triệu tập liên bang.

Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ chỉ ra rằng Tu chính án thứ nhất không trao cho phóng viên quyền tuyệt đối trong việc từ chối khai trước bồi thẩm đoàn. Dù các tòa án liên bang công nhận một quyền hạn chế đối với phóng viên nhưng các biện pháp bảo vệ này yếu thế hơn trong vụ án hình sự so với vụ án dân sự.

Mặc dù nhiều bang, kể cả New York, có luật bảo vệ nguồn tin riêng, nhưng ở cấp độ liên bang, Mỹ chưa có luật bảo vệ nguồn tin cho nhà báo. Quy định của Bộ Tư pháp yêu cầu phải có sự phê duyệt cấp cao trước khi các phóng viên bị triệu tập, đồng thời khuyến cáo các công tố viên cân nhắc liệu thông tin có thiết yếu, đã có sẵn ở nơi khác, và nên thương lượng với tổ chức báo chí trước khi huy động đến các trát triệu tập.

Cả chính quyền đảng Cộng hòa và Dân chủ đều từng yêu cầu nhà báo làm chứng trong các vụ điều tra rò rỉ thông tin. Song các tổ chức bảo vệ tự do báo chí cáo buộc chính quyền Trump sử dụng trát triệu tập quá mức đối với phóng viên với các vụ nổi tiếng trước đó liên quan đến các nhà báo thuộc The Washington Post và The Wall Street Journal. Chính quyền khẳng định họ chỉ nhắm đến người rò rỉ chứ không phải phóng viên.

New York Times dự kiến sẽ nộp đơn lên tòa án để bác bỏ các trát triệu tập, với lý do các trát này quá rộng, vi phạm quyền tự do báo chí được bảo vệ bởi Tu chính án thứ nhất hoặc không tuân thủ chính sách của Bộ Tư pháp. Mặc dù những chính sách nội bộ này không có giá trị pháp lý bắt buộc, tòa án có thể căn cứ vào chúng để quyết định duy trì hay hủy bỏ các trát triệu tập.

Nếu các công tố viên trao quyền miễn trừ cho các nhà báo thì họ mất đi quyền được bảo vệ tránh tự buộc tội theo Tu chính án thứ năm. Trái lại, nếu từ chối làm chứng sau khi được miễn trừ có thể dẫn đến bị coi là không tôn trọng tòa án, chịu phạt tiền hoặc ngồi tù cho đến khi tuân thủ yêu cầu. Đồng thời, New York Times có thể tiếp tục thách thức các lệnh này một cách riêng biệt.