Một lời mời, ba cách tính toán
Trên nền diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á–Thái Bình Dương tại Shenzhen, cuộc gặp giữa ba nhà lãnh đạo Mỹ, Nga và Trung Quốc đang được thảo luận như một khả năng, không phải sự kiện đã ấn định. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói công việc tổ chức đang được tiến hành. Tuy nhiên, phát ngôn của Bộ Ngoại giao Trung Quốc chỉ xác nhận liên lạc liên quan tới cuộc gặp Xi Jinping–Vladimir Putin, mà không thông báo một hội nghị ba bên. Khoảng cách giữa tín hiệu ngoại giao và lịch trình chính thức vì thế vẫn đáng kể.
Đối với Washington, một bàn đối thoại chung có thể tạo không gian xử lý nhiều hồ sơ chiến lược cùng lúc. Moscow tìm kiếm cơ hội khôi phục kênh trao đổi với Mỹ về an ninh và kinh tế. Bắc Kinh, với tư cách chủ nhà APEC, có thể gia tăng vị thế điều phối, nhưng cũng phải cân nhắc rủi ro bị coi là chịu trách nhiệm về các thỏa thuận không phản ánh lợi ích của mình. Ba mục tiêu không hoàn toàn trùng khớp khiến hình thức gặp gỡ có ý nghĩa gần ngang với nội dung.
Kiểm soát hạt nhân: điểm chung khó đạt
Donald Trump từng bày tỏ sẵn sàng trao đổi với Putin và Xi về vũ khí hạt nhân, giảm nguy cơ đối đầu và các vấn đề thương mại. Một cuộc trò chuyện ở cấp cao nhất có thể giúp khôi phục thói quen đối thoại giữa những nước nắm giữ ảnh hưởng lớn đối với hệ thống an ninh quốc tế.
Tuy nhiên, thảo luận chính trị chỉ là điểm khởi đầu; những cam kết có thể kiểm chứng cần phạm vi, định nghĩa, cơ chế giám sát và lộ trình thực hiện rõ ràng.
Nga và Mỹ sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn hơn nhiều so với Trung Quốc, một bất cân xứng lâu nay khiến Bắc Kinh dè dặt trước ý tưởng thương lượng ba bên theo cùng một khuôn khổ. Trong khi đó, quan hệ cạnh tranh về công nghệ, chuỗi cung ứng và thương mại giữa Washington với Bắc Kinh làm cho bất kỳ thỏa hiệp nào cũng thêm phức tạp. Kết quả khả thi ban đầu có thể chỉ là thống nhất duy trì liên lạc, thay vì một hiệp ước quy mô lớn.
Ukraine và tiếng nói của những người vắng mặt
Cuộc chiến tại Ukraine đặt ra ranh giới đạo lý và chính trị cho mọi cuộc thương lượng lớn. Theo Reuters, Điện Kremlin từng xác nhận khả năng gặp ba bên được đề cập, nhưng nhấn mạnh khi đó chưa có đề xuất cụ thể về chương trình nghị sự. Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha phản đối việc các nhà lãnh đạo Nga, Trung Quốc và Mỹ bàn về cuộc chiến mà thiếu sự tham gia trực tiếp của Kyiv, bởi một giải pháp hòa bình bền vững đòi hỏi tiếng nói của chính quốc gia chịu hậu quả.
Các nước châu Âu cũng theo dõi sát nguy cơ những thỏa thuận giữa cường quốc làm thay đổi bảo đảm an ninh và các nguyên tắc chủ quyền. Theo Financial Times, phía Nga không kỳ vọng những cuộc thương lượng thực chất về Ukraine sẽ diễn ra ngay tại Shenzhen; Trung Quốc cũng không có dấu hiệu muốn đơn phương dẫn dắt hòa giải. Điều đó cho thấy một bức ảnh chung, nếu xuất hiện, chưa thể được diễn giải thành bước ngoặt trên chiến trường hoặc trong tiến trình hòa bình.
Từ cơ hội ngoại giao đến thước đo lòng tin
APEC vốn là diễn đàn thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa 21 nền kinh tế thành viên, không phải cơ chế chuyên trách giải quyết xung đột quân sự. Việc đặt một cuộc gặp ba bên bên lề hội nghị có thể tạo điều kiện cho các nhà lãnh đạo nói chuyện trong bối cảnh đa phương, song không tự động biến APEC thành bàn đàm phán an ninh. Các cuộc gặp song phương riêng lẻ vẫn có thể là lựa chọn dễ thực hiện hơn nếu không tìm được tiếng nói chung về định dạng ba bên.
Đánh giá thành công cần dựa trên những bước cụ thể sau cuộc gặp: có đường dây liên lạc mới hay không, có kế hoạch thương lượng về ổn định chiến lược hay không, và các bên có minh bạch với quốc gia chịu ảnh hưởng hay không. Một hội nghị được chuẩn bị kỹ có thể giảm nguy cơ tính toán sai; ngược lại, lời hứa mơ hồ cũng có thể tạo kỳ vọng vượt quá kết quả thực tế. Ngoại giao bền vững không chỉ cần ba chiếc ghế cạnh nhau mà còn cần niềm tin, sự nhất quán và trách nhiệm.
