Khi phòng thí nghiệm gõ cửa Vatican
Khi các lãnh đạo công nghệ liên tục cảnh báo về tiềm năng hủy diệt của AI và tranh luận về việc phát triển những mô hình có đạo đức, họ ngày càng tìm đến các triết gia và nhà lãnh đạo tôn giáo. Đầu năm nay, tại buổi Vatican giới thiệu thông điệp về AI của Giáo hoàng Leo XIV, đồng sáng lập Anthropic Chris Olah đã nói một câu được nhiều người nhắc lại.
Đây không phải là những câu hỏi mà một phòng thí nghiệm có thể trả lời. Đó là những câu hỏi mà các truyền thống như của quý vị đã mang theo suốt hàng thiên niên kỷ.
Vì không gắn với một tôn giáo cụ thể, mục tiêu của các công ty thường rất rộng: tổng hợp các ý niệm đạo đức để định hướng cho mô hình. Năm ngoái, Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman từng nói ChatGPT nên phản ánh một kiểu “trung bình có trọng số” của quan điểm đạo đức nhân loại. Đại diện Meta, Google và Amazon cũng đã gặp Vatican, còn Microsoft tích cực mở rộng tiếp xúc với giới tôn giáo. Thế nhưng, ít ai công khai đặt câu hỏi: các công ty này hiểu tôn giáo là gì, và họ thực sự muốn nhận được gì từ đó?
Tôn giáo không phải một cuốn sổ quy tắc
Theo nhà nhân học Webb Keane của Đại học Michigan, giới học thuật đã nhiều thập kỷ phản bác quan niệm phổ biến coi tôn giáo là một tập hợp quy tắc có thể tách rời khỏi đời sống thực tiễn “lộn xộn, ứng biến” của các tín đồ. Ông lo ngại rằng khi các công ty AI đề nghị những nhà lãnh đạo tôn giáo trả lời các câu hỏi đạo đức, họ sẽ củng cố thêm một lý thuyết bỏ qua tầm quan trọng của giáo lý, nghi lễ và các mối quan hệ.
Có một cách nghĩ rất quen thuộc coi tôn giáo như một cuốn sổ quy tắc. Nó gắn chặt với các tôn giáo dựa trên kinh điển, và rốt cuộc, các tôn giáo kinh điển hóa ra chính là các tôn giáo Abraham.
Vấn đề, theo ông Keane, là nếu mặc định rằng tôn giáo nói chung có thể cung cấp một bộ nguyên tắc đạo đức rõ ràng để chiết xuất, thì việc dùng nó huấn luyện AI có nguy cơ ưu tiên một số truyền thống và bóp méo những truyền thống khác – đặc biệt là các đức tin không tự xem mình chủ yếu là một hệ thống đạo đức.
Hơn nữa, tôn giáo chưa bao giờ thực sự tách khỏi văn hóa và chính trị, dù quan niệm ấy vẫn còn bám rễ sâu.
Những cuộc gặp “rất mọt sách” theo nghĩa tích cực
Dẫu vậy, những người tham dự cho rằng các cuộc tiếp xúc này không hề hời hợt. Trong một bài viết hồi tháng 5, Anthropic cho biết đã gặp gỡ “các học giả, giáo sĩ, triết gia và nhà đạo đức học từ hơn 15 nhóm tôn giáo và liên văn hóa”, và mong muốn mở rộng hơn nữa. Bà Meghan Sullivan, triết gia tôn giáo phụ trách một sáng kiến về đạo đức và AI tại Đại học Notre Dame, đã tham dự một cuộc gặp gồm các tín hữu Kitô giáo thuộc nhiều hệ phái. Buổi gặp chia làm hai phần: công ty giải thích mô hình bằng ngôn ngữ dễ hiểu, sau đó các nhà lãnh đạo tôn giáo phản hồi và thảo luận về mọi câu hỏi đạo đức mà công nghệ đặt ra – từ “Con người có linh hồn không?” đến “Học sinh lớp ba có nên dùng chatbot để học đọc viết?”.
Văn hóa bên trong công ty giống như ở một khuôn viên đại học tốt, theo nghĩa bạn có một tập thể những người rất ham hiểu biết. Những cuộc gặp này khá là ‘mọt sách’ – theo một nghĩa tích cực.
Bà Sullivan cho biết bà ấn tượng với mức độ nghiêm túc khi Anthropic tiếp cận tôn giáo, so với những cuộc trò chuyện từng có với các công ty khác. Về phần mình, Anthropic khẳng định công việc này không nhằm gắn mô hình Claude với thế giới quan của riêng một truyền thống nào, mà để mô hình tiếp thu đầy đủ các quan điểm – tôn giáo, thế tục, chính trị – với chiều sâu và sự nghiêm cẩn như nhau, đồng thời tìm hiểu những suy tư tích lũy về cách một nhân cách tốt được hình thành.
Khái niệm “tôn giáo” trẻ hơn ta tưởng
Tôn giáo thường được coi là cổ xưa và phổ quát. Nhưng học giả Jonathan Z. Smith từng viết năm 1982 rằng con người có cả lịch sử để hình dung về thần linh, còn con người phương Tây chỉ có vài thế kỷ gần đây để hình dung ra khái niệm “tôn giáo”. Nhà nghiên cứu Tomoko Masuzawa, tác giả cuốn “Sự phát minh ra các tôn giáo thế giới”, chỉ ra rằng Phật giáo và Ấn Độ giáo không được chính những người thực hành coi là các truyền thống có ranh giới rõ ràng trước khi học giả châu Âu xuất hiện. Theo bà, việc tôn giáo trở thành một cách “vẽ bản đồ thế giới” giải thích vì sao Thung lũng Silicon dễ dàng dùng nó làm thước đo cho sự đa dạng tư tưởng.
Bất kỳ truyền thống sống động, tinh tế nào theo thời gian cũng có thể tương tác với những gì bên ngoài, hấp thụ tri thức mới và trưởng thành. Nhưng nó làm vậy một cách hữu cơ. Điều AI thường làm là không hữu cơ, mà gom tất cả lại, trộn lẫn tất cả, và vì thế chẳng hiểu được điều gì.
Ông Paolo Carozza, thành viên Hội đồng Giám sát độc lập của Meta và chuyên gia về tư tưởng xã hội Công giáo, lo rằng trong quá trình “tích lũy”, những đặc trưng riêng của mỗi truyền thống có thể bị đồng nhất hóa, kéo về phía trung bình hoặc thậm chí nghiêng về các tôn giáo phương Tây. Vì các mô hình ngôn ngữ lớn hoạt động bằng cách học quy luật từ khối văn bản khổng lồ của nhân loại, kể cả kinh sách tôn giáo, câu hỏi đặt ra không chỉ là AI học được gì, mà còn là những gì có thể bị đánh mất trên đường học.
