Mỹ kêu gọi Trung Quốc trả tự do cho nhà địa chấn học bị bắt giữ nghi ngờ làm gián điệp

Nhà địa chấn học Mỹ gốc Trung Quốc Dr. Youlin Chen, người đã công bố nhiều nghiên cứu do Mỹ tài trợ về việc phát hiện các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên, hiện đang bị Trung Quốc giam giữ gần hai năm với cáo buộc làm gián điệp. Vụ việc này chỉ mới được báo cáo lần đầu tiên gần đây, gây thêm căng thẳng trong mối quan hệ vốn đã phức tạp giữa hai cường quốc hạt nhân Mỹ và Trung Quốc.

Chen, 54 tuổi, trở thành công dân Mỹ từ năm 2011 và cư trú tại Boston, Massachusetts. Anh bị bắt tại sân bay quốc tế Bắc Kinh vào ngày 5/11/2024 khi chuẩn bị trở về Mỹ sau chuyến thăm gia đình và giảng dạy tại hai trường đại học ở Trung Quốc. Từ đó, Chen đã bị giam giữ và đối mặt với nhiều điều kiện nghiêm ngặt và giấy tờ tố tụng cá nhân bị hạn chế.

Chính quyền Mỹ đã đặt trọng tâm vào việc vận động trả tự do cho Chen. Bộ Ngoại giao và Nhà Trắng xác nhận Chen là trường hợp "bị giam giữ sai trái" theo quyết định của Thượng nghị sĩ Marco Rubio vào ngày 19/3, đồng thời coi việc giải thoát anh là ưu tiên hàng đầu trong chính sách đối ngoại Mỹ.

Vợ của Chen, bà Yufang Rong, cũng là một nhà địa chấn học, cho biết bà được thông báo rằng trong chuyến thăm Bắc Kinh hồi tháng 5, Tổng thống Donald Trump đã trực tiếp đề cập về việc bắt giữ này với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Mặc dù vậy, cho đến giờ, phía Trung Quốc chưa có động thái cụ thể nào nhằm giải quyết vụ việc.

Thượng nghị sĩ Ed Markey, người đã thúc đẩy các nỗ lực chính trị nhằm cứu trợ Chen, bày tỏ quan ngại sâu sắc về sức khỏe và an toàn của chuyên gia này, đồng thời kêu gọi phía Trung Quốc sớm thả tự do cho ông.

Theo lời bà Rong, Chen đã trải qua hơn 100 lần thẩm vấn về công trình nghiên cứu của mình liên quan đến các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên, trong đó gồm cả phân tích các đặc điểm địa chấn giúp phân biệt giữa các vụ nổ hạt nhân và động đất tự nhiên. Dù được phép tiếp xúc với luật sư Trung Quốc sau hơn 13 tháng bị giam, Chen không được phép nói chuyện riêng với nhân viên Đại sứ quán Mỹ mà luôn bị giới chức Trung Quốc giám sát chặt chẽ.

Chen cũng phải chịu đựng điều kiện giam giữ khắc nghiệt, trong đó có việc bị ép ngồi suốt ngày trên ghế cứng, không được đứng dậy, đọc sách hay vận động thể chất. Anh cũng bị thiếu thuốc men điều trị bệnh tiểu đường và các bệnh lý khác, cùng chế độ ăn thiếu dinh dưỡng khiến anh sụt tới 13,6-18,1 kg.

Chen bị cáo buộc tội gián điệp từ ngày 1/5/2025 và dự kiến sẽ đối mặt với phiên tòa đóng kín. Vợ của ông lo ngại rằng kết quả đã được phía Trung Quốc quyết định từ trước, với án tù có thể kéo dài đến chung thân hoặc thậm chí tử hình.

Những nhà vận động cho quyền con người và theo dõi các trường hợp công dân Mỹ bị giam giữ tại Trung Quốc cho rằng, luật bí mật nhà nước của Trung Quốc có thể khiến các dữ liệu công khai trước đó bị xếp vào danh mục bí mật quốc gia, từ đó ảnh hưởng đến những cá nhân đã sử dụng hoặc chia sẻ thông tin đó. Trong trường hợp của Chen, các nghiên cứu của ông được tài trợ bởi Bộ Ngoại giao và Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Không quân Mỹ, sử dụng dữ liệu công khai từ Trung Quốc với sự hợp tác của các chuyên gia Trung Quốc và đều được phê duyệt công khai.

Vụ việc của Chen không chỉ là ca giam giữ cá nhân mà còn mang ý nghĩa sâu rộng trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Trung đang đầy căng thẳng do các vấn đề thương mại và an ninh khu vực. Một nguồn tin Mỹ tiết lộ Chính quyền Trump tập trung vào việc đảm bảo quyền tự do cho Chen như một phần của nỗ lực ngoại giao tổng thể nhằm duy trì ổn định và giảm căng thẳng giữa hai nước.

Phó cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ Sebastian Gorka từng đứng cạnh bà Rong trong một bức ảnh không đề ngày tháng, thể hiện sự quan tâm từ các cấp lãnh đạo Mỹ đối với vụ án. Ngoài ra, các tổ chức vận động bảo vệ con tin cũng theo dõi chặt chẽ trường hợp của Chen, trong số ít công dân Mỹ hiện bị Trung Quốc giam giữ và được Mỹ xác định là "bị giữ sai trái".

Trước bối cảnh phiên tòa Chen có thể được tổ chức trong thời gian tới, đặc biệt là trong chuyến thăm Washington dự kiến của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 9, giới quan sát đặt kỳ vọng vụ việc sẽ được bàn bạc và hy vọng có tiến triển nhằm trả tự do cho ông.

Vụ bắt giữ và cáo buộc gián điệp với nhà địa chấn học Mỹ gốc Trung Quốc Youlin Chen là một minh chứng cho những căng thẳng vẫn tồn tại trong quan hệ song phương phức tạp giữa Washington và Bắc Kinh, đặt ra câu hỏi về quyền con người và tự do khoa học trong thời kỳ địa chính trị đầy biến động.