Một hành trình tới Eswatini bị đảo lộn
Theo bản tin Reuters ngày 17/11, chuyến công du châu Phi dự kiến trong tháng 4 của nhà lãnh đạo Đài Loan đã phải hoãn sau khi một số chấp thuận bay bị rút lại. Chính quyền Đài Loan nêu tên Seychelles, Mauritius và Madagascar; tuy nhiên, văn bản Mỹ gửi ICAO chỉ tập trung vào hai quốc gia đầu. Chuyến bay thuê của China Airlines trước đó được cho là đã có phép đi qua những phần vùng thông báo bay mà Mauritius và Seychelles phụ trách.
Theo tài liệu của Washington được Reuters tiếp cận, hai nước rút phép chỉ vài ngày trước ngày khởi hành và không viện dẫn lý do an toàn hay vận hành. Đây là mô tả trong hồ sơ của phía Mỹ, không phải kết luận độc lập về động cơ của hai chính phủ. Reuters cho biết Mauritius và Seychelles chưa trả lời đề nghị bình luận tại thời điểm đưa tin, nên chưa thể xác định đầy đủ cơ sở hành chính cho quyết định.
Ông Lại cáo buộc Bắc Kinh sử dụng sức ép kinh tế để khiến các nước thay đổi quyết định, trong khi Trung Quốc phủ nhận. Sau sự cố, ông đã tới Eswatini vào tháng kế tiếp bằng chuyên cơ của quốc vương nước này và chỉ công bố chuyến thăm sau khi đến nơi. Eswatini thuộc nhóm rất ít quốc gia còn duy trì quan hệ ngoại giao chính thức với Đài Bắc; do đó, đường bay trở thành một phần của cạnh tranh ngoại giao rộng hơn.
FIR không phải phần lãnh thổ kéo dài
Tranh chấp phụ thuộc vào sự phân biệt thường bị bỏ qua: một nước có chủ quyền đối với không phận trên lãnh thổ và lãnh hải của mình, nhưng vùng thông báo bay, gọi tắt là FIR, có thể trải ra trên biển cả. Trong khu vực đó, cơ quan được giao nhiệm vụ cung cấp thông tin bay, cảnh báo và các dịch vụ không lưu cần thiết để bảo đảm những chuyến bay hoạt động an toàn.
Tài liệu kỹ thuật của ICAO về Phụ lục 11 Công ước Chicago xác định FIR là khu vực được tổ chức nhằm cung cấp dịch vụ thông tin bay và báo động. Việc một quốc gia nhận trách nhiệm điều hành dịch vụ trên không phận quốc tế không tự động trao cho nước đó chủ quyền đối với vùng trời. Vì vậy, một quyết định hạn chế bay mang động cơ chính trị, nếu được chứng minh, sẽ đặt ra vấn đề khác với biện pháp điều phối vì thời tiết hoặc an ninh.
Tuy nhiên, cần tránh kết luận rằng mọi chuyến bay quốc tế đều được đi qua mọi đường bay mà không cần thủ tục. Quy định về giấy phép, điều phối, an toàn và phạm vi thẩm quyền có thể khác nhau theo loại chuyến bay và chặng đường. Trọng tâm yêu cầu của Mỹ là liệu những chấp thuận đã cấp đối với phần FIR trên biển cả có bị hủy vì lý do không liên quan tới an toàn hàng không hay không.
Washington đưa tranh cãi vào Hội đồng ICAO
Mỹ đề nghị Hội đồng ICAO khẳng định rằng việc quản lý hoạt động bay trên biển cả không tạo ra quyền sở hữu không phận, đồng thời bày tỏ quan ngại về việc rút chấp thuận. Washington muốn Tổng thư ký ICAO yêu cầu Mauritius và Seychelles giải trình bằng văn bản và đánh giá liệu có cần biện pháp xử lý để bảo đảm tuân thủ quy tắc quốc tế. Đến thời điểm bản tin được công bố, chưa có quyết định cuối cùng nào của Hội đồng được nêu.
Theo Washington, nếu một quốc gia có thể tận dụng trách nhiệm quản lý FIR để ngăn hoạt động ngoại giao trên không phận quốc tế, các chính phủ khác có thể gặp rủi ro tương tự. Lập luận này nhằm biến một vụ việc cụ thể thành câu hỏi về tiền lệ của ngành hàng không. Bộ Ngoại giao Mỹ từng bày tỏ quan ngại trong tháng 4, nhấn mạnh hoạt động quản lý không lưu quốc tế phải phục vụ an toàn bay.
Về phía Bắc Kinh, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cáo buộc tài liệu của Mỹ trích dẫn có chọn lọc các nguyên tắc pháp lý và dùng tự do hàng không làm cái cớ để gây sức ép chính trị. Bắc Kinh tái khẳng định lập trường một Trung Quốc và phản đối các nước sử dụng vấn đề Đài Loan trong tranh cãi quốc tế. Đài Bắc bác bỏ yêu sách chủ quyền của Trung Quốc, đồng thời hoan nghênh sự quan tâm của Mỹ và những đối tác cùng quan điểm.
An toàn bay giữa thế giằng co ngoại giao
Vụ việc bộc lộ một điểm khó của quản trị quốc tế: quy tắc kỹ thuật có thể bị cuốn vào xung đột chính trị ngay cả khi đối tượng ban đầu chỉ là đường bay của một chiếc máy bay. Nếu các hãng phải tính đến nguy cơ hủy quyền đi qua FIR vào phút cuối, việc lập kế hoạch, tiêu thụ nhiên liệu, bảo hiểm và phối hợp kiểm soát không lưu sẽ trở nên phức tạp hơn. Đây là những rủi ro tiềm tàng, không phải hậu quả đã được lượng hóa trong vụ việc.
Ở chiều ngược lại, tranh chấp liên quan vị thế ngoại giao của Đài Loan khiến bất cứ quyết định nào của ICAO cũng có thể bị diễn giải như một tín hiệu chính trị. Đài Loan hiện không tham gia Liên Hợp Quốc và các cơ quan trực thuộc do sự phản đối từ Bắc Kinh. Bởi vậy, khả năng trình bày quan điểm trên diễn đàn đa phương cũng là phần quan trọng của cuộc tranh luận về đại diện và tiếp cận các cơ chế chuyên môn.
Tác động lâu dài phụ thuộc vào cách ICAO xác định thẩm quyền, yêu cầu thông tin và đánh giá nguyên nhân rút chấp thuận. Việc một giấy phép bị hủy không tự nó chứng minh hành vi vi phạm quy định quốc tế; nhưng một cơ chế thiếu minh bạch cũng có thể làm suy yếu lòng tin. Thách thức của cơ quan hàng không là làm rõ chuẩn mực, thay vì trở thành nơi thay thế cho các cuộc đàm phán chủ quyền.

















