Một phán quyết từ Crimea đi tới bến cảng Bắc Cực
Từ cuối tháng 8, tranh chấp giữa Naftogaz và Nga đã có thêm một địa chỉ rất cụ thể: bến cảng Barentsburg ở Svalbard. Theo thông báo của Naftogaz, Tòa án quận Nord-Troms và Senja ngày 31/8 ra quyết định bảo đảm thi hành đối với tàu Professor Molchanov; cơ quan hữu trách Na Uy thực hiện bắt giữ đầu tháng 9. Con tàu không được tự do rời cảng, dù việc bị giữ không đồng nghĩa nó đã được bán để thanh toán khoản bồi thường.
Gốc rễ pháp lý nằm ở phán quyết trọng tài năm 2023 tại La Hay, buộc Liên bang Nga trả khoảng 4,22 tỷ USD cho các tài sản năng lượng của Naftogaz bị trưng thu sau khi Crimea bị Nga sáp nhập năm 2014. Naftogaz cho biết phán quyết đã được công nhận có thể thi hành tại Na Uy. Nga bác bỏ cơ sở của quá trình này và phản đối việc áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với tài sản nhà nước. Chính khoảng cách giữa một phán quyết được công nhận và sự từ chối tự nguyện thanh toán đã đẩy vụ kiện sang hành trình truy tìm tài sản tại nước thứ ba.
Tranh cãi về quyền sở hữu và an toàn mùa đông
Ngày 28/10, tòa Na Uy bác đề nghị của Arktikugol, doanh nghiệp nhà nước phụ trách hoạt động của Nga tại Svalbard, về việc dỡ lệnh giữ tàu. Theo The Barents Observer, tòa kết luận Arktikugol không có tư cách pháp lý phù hợp để yêu cầu hủy biện pháp và buộc doanh nghiệp thanh toán khoảng 2,882 triệu kroner chi phí tố tụng cho phía Ukraine.
Phán quyết này là bước thủ tục đáng kể nhưng không chấm dứt mọi khả năng tranh tụng tiếp theo.
Bộ Ngoại giao Nga nói Professor Molchanov đóng vai trò quan trọng trong vận chuyển người và hàng tiếp tế tới Barentsburg khi các đường bay trực tiếp bị gián đoạn bởi trừng phạt. Moscow cảnh báo neo lâu trong mùa đông có thể gây hỏng hóc và hậu quả môi trường. Đây là cảnh báo của phía Nga, chưa phải xác nhận rằng tai nạn hay ô nhiễm đã xảy ra. Trong khi đó, Naftogaz từng mô tả tàu là phương tiện nhà nước được sử dụng cho các chuyến thám hiểm thương mại. Hai cách nhấn mạnh phản ánh tranh cãi rộng hơn về tính chất và khả năng bị kê biên của tài sản.
Từ một con tàu đến năm bất động sản ở Oslo
Tranh chấp không dừng trên mặt nước. Truyền thông Bắc Âu ghi nhận Naftogaz đã xin lệnh phong tỏa năm bất động sản thuộc sở hữu Nga tại Oslo; các tài sản liên quan đến hoạt động ở Svalbard cũng bị đưa vào thủ tục cưỡng chế. Không nên đánh đồng mọi lệnh phong tỏa với việc chuyển quyền sở hữu: đó là những giai đoạn pháp lý khác nhau, thường còn tranh luận về miễn trừ nhà nước, quyền sử dụng và giá trị tài sản.
Giá trị một con tàu hoặc vài tòa nhà nhỏ hơn rất nhiều khoản tiền được tuyên trong phán quyết trọng tài. Vì vậy, ý nghĩa của hoạt động cưỡng chế không chỉ là số tiền có thể thu được ngay, mà còn là sức ép để bên thua kiện đàm phán hoặc giải quyết nghĩa vụ. Với Na Uy, thách thức là thực thi quyết định của tòa theo pháp luật mà vẫn duy trì quản trị an toàn trên quần đảo Bắc Cực và tránh biến hoạt động dân sự thành đối đầu ngoại giao không kiểm soát.
Svalbard: luật quốc tế và đời sống gặp nhau
Hiệp ước Svalbard năm 1920 công nhận chủ quyền của Na Uy và trao cho công dân, doanh nghiệp các nước ký kết một số quyền hoạt động kinh tế trên quần đảo. Nga duy trì cộng đồng khai mỏ tại Barentsburg, nơi đường biển giữ vai trò thiết yếu trong mùa lạnh. Vì thế, một biện pháp được mô tả trong hồ sơ kiện tụng như bảo đảm thi hành án cũng có thể tác động trực tiếp đến kế hoạch vận tải, an toàn hàng hải và cuộc sống hằng ngày.
Vụ Professor Molchanov đặt ra câu hỏi khó: làm thế nào thực thi bồi thường cho một bên bị thiệt hại mà không bỏ qua rủi ro đối với những người không trực tiếp tham gia tranh chấp? Câu trả lời không nằm ở khẩu hiệu ngoại giao, mà ở hồ sơ tài sản, thẩm quyền của tòa, cơ chế kháng nghị và các giải pháp bảo đảm tiếp tế an toàn. Trong bối cảnh quan hệ Nga–phương Tây căng thẳng, một quyết định tư pháp tại cảng nhỏ có thể phát ra âm vang vượt xa vòng Bắc Cực.
