Một bước gần hơn, chưa phải đích đến
Thông báo của các tổ chức bảo tồn thư pháp Nhật Bản ngày 5/11 cho biết cơ quan đánh giá thuộc cơ chế Công ước UNESCO 2003 đã đề nghị ghi danh shodō. Quy trình đánh giá có thể dẫn đến ba hướng: đề xuất ghi danh, yêu cầu thêm thông tin hoặc khuyến nghị không ghi danh. Việc lựa chọn hướng thứ nhất là tín hiệu thuận lợi, song thẩm quyền quyết định cuối cùng thuộc Ủy ban liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.
Phiên họp lần thứ 21 của ủy ban dự kiến diễn ra từ 30/11 đến 5/12 tại Hạ Môn, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. UNESCO cho biết chương trình có 64 hồ sơ thực hành văn hóa được xem xét. Vì thế, câu chữ chính xác ở thời điểm hiện tại là “được khuyến nghị ghi danh”, không phải “đã trở thành di sản UNESCO”. Sự phân biệt tưởng nhỏ nhưng giúp công chúng hiểu đúng giá trị và tính minh bạch của quy trình quốc tế.
Nét bút là kỹ năng, khoảng trắng là ngôn ngữ
Shodō được thực hành bằng bút lông, mực đen, giấy và nghiên mực. Người viết tạo hình chữ Hán và các bảng âm tiết của tiếng Nhật qua tốc độ đưa bút, lực nhấn, góc nghiêng và cả khoảng dừng.
Mỗi nét có hình dạng nhưng cũng có thời gian: một chuyển động quá nhanh hay quá chậm có thể làm thay đổi sức biểu đạt của toàn bộ tác phẩm. Kỹ thuật và tâm thế vì vậy không thể tách rời.
Trong những buổi giới thiệu thư pháp tại Paris tháng 3/2026, đại diện Nhật Bản tại UNESCO nhấn mạnh cái đẹp của sự bất đối xứng, khoảng trống và tinh thần hòa hợp. Đó là cách tiếp cận không đặt việc sao chép một kiểu chữ làm mục tiêu duy nhất. Một người học phải rèn sự chính xác, nhưng cũng phải biết khi nào để lại không gian cho cảm xúc. Từ lớp học đến tác phẩm triển lãm, thư pháp tiếp tục biến việc viết chữ thành trải nghiệm nghệ thuật.
Vì sao thời đại AI khiến shodō đáng suy ngẫm
Bộ trưởng văn hóa Nhật Bản Seki Yoshihiro gọi khuyến nghị mới là điều đáng mừng và nhấn mạnh giá trị của shodō khi AI tạo sinh và các công nghệ kỹ thuật số phát triển. Máy móc có thể làm văn bản xuất hiện ngay trên màn hình; tuy nhiên, một nét bút truyền thống gắn với tư thế cơ thể, sự tập trung và quyết định không thể hoàn tác dễ dàng. Chính trải nghiệm đó nuôi dưỡng cảm thụ và khả năng biểu đạt cá nhân.
Điều này không có nghĩa viết tay phải chống lại công nghệ. Một bản ghi hình tốt, kho tư liệu số hay chương trình hướng dẫn trực tuyến có thể mở rộng số người tiếp cận. Nhưng bảo tồn di sản không thể chỉ là lưu ảnh tác phẩm trên máy chủ. Nó còn đòi hỏi người thầy, người học, không gian thực hành và những dịp để tri thức được truyền qua đôi tay, thay vì trở thành ký ức chỉ còn tồn tại sau màn hình.
Danh hiệu quốc tế đi cùng trách nhiệm trong nước
Nhật Bản hiện có 23 thực hành được UNESCO ghi danh, trong đó có truyền thống chế biến sake được bổ sung năm 2024. Việc tiếp tục đưa shodō ra thế giới thuộc một chiến lược rộng hơn nhằm giới thiệu các lớp văn hóa hiện diện trong cả nghi lễ lẫn đời sống thường nhật. Nhật Bản cũng thúc đẩy hồ sơ múa nghi lễ kagura và văn hóa suối nước nóng, dù các lộ trình xét duyệt là khác nhau.
Nếu được ghi danh, shodō có thể nhận thêm sự quan tâm, tạo động lực cho giáo dục, nghiên cứu và giao lưu quốc tế. Nhưng niềm vui ngoại giao không thay thế được câu hỏi về người kế tục: ai còn dạy kỹ thuật truyền thống, ai tiếp tục luyện mỗi ngày và điều kiện nào khiến thế hệ trẻ muốn học? Thước đo sức sống của di sản vì thế không chỉ nằm trên danh sách quốc tế, mà ở bàn học, phòng luyện và những cộng đồng thực hành lâu dài.
