Hai chiếc đồng hồ, một cuộc đua
Theo các công trình đăng trên Nature tuần này, kết quả ban đầu từ hai đồng hồ hạt nhân đầu tiên hoạt động được cho thấy thiết bị của Trung Quốc ổn định gấp khoảng sáu lần thiết bị ở Vienna. Hai nhóm làm việc độc lập, nhưng đều dùng hạt nhân thori-229 gắn trong tinh thể để giữ nhịp thời gian bằng dao động của lõi nguyên tử.
Hồi tháng 6, khi Nature đưa tin hai nhóm đã chế tạo thành công thiết bị mới mẻ này, nhà vật lý Thorsten Schumm của nhóm châu Âu mô tả đây là một cuộc cạnh tranh toàn cầu quyết liệt nhưng thân thiện. Trong các công trình mới nhất, nhóm Bắc Kinh chứng minh khả năng tái tạo đồng hồ, còn nhóm Vienna dùng thiết bị của mình để tìm kiếm dấu vết vật chất tối, dù chưa phát hiện được gì.
Vì sao lại là hạt nhân?
Giáo sư Ding Shiqian, trưởng nhóm Thanh Hoa, giải thích rằng chuyển nhịp đồng hồ từ electron sang hạt nhân có ý nghĩa lớn, vì hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử rất nhiều và ít bị nhiễu bởi điện trường, từ trường lạc.
“Về lâu dài, điều này có thể giúp đồng hồ hạt nhân đạt độ chính xác cực cao.” — Ding Shiqian
Theo ông, ý nghĩa còn vượt xa việc tạo ra một chiếc đồng hồ tốt hơn. Hạt nhân thori phản ứng với các định luật vật lý rất khác electron, nên so sánh hai loại đồng hồ có thể hé lộ những dịch chuyển cực nhỏ của các hằng số tự nhiên hoặc dấu vết vật chất tối. Về ứng dụng, một đồng hồ hạt nhân thể rắn có thể nhỏ gọn, bền và dễ vận hành hơn nhiều, đưa độ chính xác cấp đồng hồ quang học ra khỏi phòng thí nghiệm chuyên biệt để phục vụ đời sống rộng rãi hơn.
Bước tiến về khả năng tái lập
Nhóm Thanh Hoa phát hiện hai tinh thể chế tạo riêng biệt cho cùng một nhịp, sai lệch chỉ khoảng ba phần mười nghìn tỷ. Nhịp này còn khớp với phép đo trước đó của nhóm nhà vật lý Jun Ye tại JILA, viện nghiên cứu do Đại học Colorado Boulder và Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) vận hành, vốn dùng tinh thể và thiết bị khác. Ông Ding gọi đây là bước quan trọng để đồng hồ hạt nhân chuyển từ thí nghiệm trình diễn thành một chuẩn đáng tin cậy.
Dù vậy, cả hai đồng hồ hạt nhân hiện vẫn chưa ổn định bằng những đồng hồ nguyên tử tốt nhất, loại thiết bị theo dõi electron nhảy qua lại giữa hai mức năng lượng. Suốt hơn bảy thập kỷ, đồng hồ nguyên tử là công cụ đo thời gian chính xác nhất thế giới, làm nền cho mọi thứ từ định vị vệ tinh đến định nghĩa chính thức của giây.
Bên trong phòng thí nghiệm
Cả hai nhóm chiếu tia laser cực tím qua một tinh thể nhỏ chứa thori-229, rồi tinh chỉnh laser cho đến khi hạt nhân hấp thụ nhiều ánh sáng nhất; điểm đó trở thành “tiếng tích tắc” của đồng hồ. Cách làm của mỗi bên có những điểm khác biệt:
Nhóm Thanh Hoa tạo ánh sáng cực tím bằng cách bắn laser qua hơi cadmi nung tới 600 độ C, nóng hơn cả lò nướng pizza đốt củi.
Tinh thể của nhóm Trung Quốc nhỏ hơn hạt gạo nhưng chứa khoảng một triệu tỷ hạt nhân thori.
Tinh thể của nhóm Vienna chứa nhiều hạt nhân hơn khoảng 200 lần, được đối chiếu với một đồng hồ nguyên tử ở đầu kia thành phố qua 10 km cáp quang, nhưng nhịp thay đổi nhẹ tùy vị trí laser đi qua.
Con đường phía trước còn nhiều trở ngại. Thori-229 hiếm đến mức gần như không còn dư địa để thử nghiệm cách chế tạo tinh thể. Theo nhóm Vienna, tinh thể tốt hơn, với thori phân bố đều và ít khuyết tật, cùng laser mạnh hơn, một ngày nào đó có thể giúp đồng hồ hạt nhân sánh ngang, thậm chí vượt các đồng hồ nguyên tử tốt nhất hiện nay.














