Lời cảnh báo giữa thời điểm quan hệ đang ấm lên
Thông điệp từ Đài Loan được đưa ra khi Canada và Trung Quốc nối lại những tiếp xúc cấp cao đáng chú ý. Thủ tướng Mark Carney tham dự các hoạt động của Asia-Pacific Economic Cooperation tại Shenzhen và gặp Chủ tịch Xi Jinping. Chính phủ Canada xem những thỏa thuận mới là bước mở rộng thị trường và tăng tính dự đoán trong trao đổi kinh tế.
Trong cuộc phỏng vấn với Associated Press tại Halifax, ông Chen Ming-chi nhấn mạnh một tiền lệ nhạy cảm: Michael Kovrig và Michael Spavor bị bắt tại Trung Quốc năm 2018, không lâu sau khi Canada bắt giữ lãnh đạo Huawei Meng Wanzhou theo yêu cầu dẫn độ của Mỹ. Hai người được trả tự do vào tháng 9/2021, cùng ngày bà Meng trở về Trung Quốc. Beijing bác bỏ cáo buộc bắt giữ vì động cơ chính trị; phía Canada và nhiều nhà phê bình cho rằng vụ việc mang tính gây sức ép.
Đây không phải bằng chứng rằng mọi thỏa thuận thương mại đều dẫn đến cưỡng ép. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp phụ thuộc quá lớn vào một thị trường hoặc nguồn cung khó thay thế, bất đồng ngoại giao có thể nhanh chóng biến thành thiệt hại kinh tế. Cảnh báo của ông Chen tập trung vào cấu trúc của sự phụ thuộc ấy.
Bài toán đa dạng hóa của Canada
Ông Carney nhiều lần nhấn mạnh nhu cầu giảm khả năng bị các cường quốc sử dụng kinh tế làm đòn bẩy. Sức ép thuế quan từ Mỹ khiến Canada phải tìm thêm khách hàng, trong khi Trung Quốc là thị trường đáng kể đối với nông sản, năng lượng và nguyên liệu.
Ottawa cũng lập luận rằng cơ cấu xuất khẩu của mình khác những nền kinh tế gắn sâu với chuỗi công nghệ nhạy cảm của Trung Quốc.
Các thông báo của Văn phòng Thủ tướng Canada ngày 17 và 19/11 trình bày việc gia hạn, mở rộng cơ chế giảm nhẹ rào cản thương mại cùng nhiều sáng kiến hợp tác đầu tư, tài chính và giao lưu. Những biện pháp đó có thể hỗ trợ doanh nghiệp trước biến động tại thị trường truyền thống, nhưng không bảo đảm họ có thể tìm ngay người mua thay thế nếu quan hệ với Trung Quốc xấu đi.
Ngành ô tô cho thấy xung đột lợi ích rõ nhất. Ông Carney từng đề cập khả năng hợp tác với các hãng xe Trung Quốc nếu đàm phán với Washington không bảo vệ được ngành xe Canada. Người ủng hộ nhìn thấy đầu tư và lựa chọn mới; phía lo ngại đặt câu hỏi về việc làm công nghiệp, dữ liệu và an ninh của phương tiện kết nối. Những rủi ro này cần được đánh giá theo bằng chứng kỹ thuật và quy định cụ thể.
Kinh nghiệm Đài Loan và giới hạn của phép so sánh
Ông Chen dẫn các số liệu của Đài Loan để cho thấy giảm phụ thuộc là điều có thể thực hiện. Theo số liệu chính quyền Đài Loan được Associated Press thuật lại, tỷ trọng đầu tư ra nước ngoài hướng tới Trung Quốc giảm từ trên 80% năm 2010 xuống 3,8% năm 2025. Tỷ trọng xuất khẩu sang Trung Quốc và Hong Kong cũng giảm từ gần 44% năm 2020 xuống khoảng 27% năm 2025.
Đằng sau thay đổi ấy là nhiều năm điều chỉnh sản xuất, lựa chọn thị trường và tác động địa chính trị. Canada không thể sao chép nguyên mẫu: cấu trúc công nghiệp, vị trí địa lý và hoàn cảnh an ninh của hai bên khác nhau đáng kể. Nhưng bài học chung là giá trị hợp đồng chưa nói hết mức độ an toàn của chuỗi cung ứng.
Thứ trưởng Đài Loan cũng cảnh báo về hoạt động quân sự gia tăng quanh hòn đảo và khả năng một số hoạt động hàng hải là sự chuẩn bị cho phong tỏa hoặc kiểm soát biển. Đây là nhận định và lo ngại của ông Chen, không phải kết luận độc lập về ý định của Beijing. Trung Quốc tuyên bố chủ quyền đối với Đài Loan, trong khi hòn đảo tự quản; bất đồng đó ảnh hưởng tới các tuyến vận tải và ngành công nghệ toàn cầu.
Hợp tác cần đủ vững để vượt qua bất đồng
Dù đưa ra cảnh báo, ông Chen vẫn đánh giá tích cực vai trò quốc tế của ông Carney và hoan nghênh cam kết thúc đẩy thỏa thuận hợp tác thương mại bị trì hoãn lâu nay với Đài Loan. Thông điệp của Taipei vì thế mang cả tính cảnh báo lẫn đề nghị hợp tác: mở thêm cửa, nhưng đừng để mọi lối thoát phụ thuộc vào một đối tác.
Đối với Canada, chính sách có khả năng chống chịu cần phân biệt rõ lợi ích thương mại với mức độ phơi nhiễm chiến lược. Điều đó đòi hỏi xem xét từng khoản đầu tư, duy trì nguồn cung dự phòng cho các lĩnh vực thiết yếu và bảo đảm công nghệ kết nối chịu kiểm định minh bạch.
Thước đo cuối cùng không chỉ là lượng hàng hóa được giao dịch ngay sau thỏa thuận. Quan trọng hơn là doanh nghiệp, người lao động và nhà nước có thể chịu đựng ra sao nếu quan hệ đột ngột đảo chiều. Câu trả lời nằm trong các quyết định đầu tư, tiêu chuẩn an ninh và chất lượng giám sát công khai.















