Một vụ án hình sự nhanh chóng trở thành vấn đề chính trị
Cảnh sát Okinawa bắt Devin Jacob Ballard ngày 4/10 sau khi điều tra cái chết của Anna Yagi tại một khách sạn ở Naha. Theo Reuters, AP và các nguồn Nhật Bản, Ballard là quân nhân thuộc III Marine Expeditionary Force, đóng tại Marine Corps Air Station Futenma. Nhà chức trách nghi ông cướp tài sản và sát hại nạn nhân; Ballard đã phủ nhận cáo buộc. Vì chưa có cáo trạng cuối cùng hoặc phán quyết của tòa, mọi mô tả trách nhiệm hình sự đều phải giữ nguyên nguyên tắc suy đoán vô tội.
Vụ án lập tức vượt khỏi phạm vi điều tra hình sự. Thủ tướng Sanae Takaichi lên án vụ việc, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng Nhật Bản gửi phản đối mạnh tới phía Mỹ, còn Đại sứ quán Mỹ và Thủy quân lục chiến cam kết hợp tác với cơ quan điều tra Nhật. Ở Okinawa, khoảng một trăm người xuống đường biểu tình, trong khi các trang mạng địa phương tràn ngập lời kêu gọi Tokyo phải giành nhiều quyền kiểm soát hơn đối với các căn cứ Mỹ.
“Đây là một sự việc cực kỳ nghiêm trọng, gây bất an lớn cho người dân Okinawa.” — Genta Koja
Okinawa và câu hỏi về gánh nặng an ninh không cân xứng
Sự giận dữ có nền tảng lịch sử rõ ràng. Okinawa chiếm chưa đến 1% diện tích đất của Nhật Bản nhưng tập trung khoảng 70% diện tích các cơ sở quân sự Mỹ dành riêng tại nước này.
Hàng chục nghìn quân nhân, thân nhân và nhân viên dân sự Mỹ sinh sống hoặc làm việc trên quần đảo. Với Tokyo và Washington, vị trí của Okinawa gần Taiwan, Biển Hoa Đông và các tuyến hàng hải quan trọng khiến nơi đây trở thành mắt xích then chốt trong thế trận răn đe khu vực.
Với nhiều cư dân Okinawa, cùng một địa lý ấy lại tạo ra tiếng ồn, tai nạn, tranh chấp môi trường và nỗi lo tội phạm. Những sự cố riêng lẻ không thể đại diện cho toàn bộ lực lượng Mỹ, nhưng mỗi vụ việc nghiêm trọng đều làm sống lại cảm giác rằng một địa phương nhỏ đang phải trả cái giá không cân xứng cho một chiến lược an ninh quốc gia được quyết định phần lớn ở Tokyo và Washington.
Ký ức năm 1995 đặc biệt mạnh. Vụ ba quân nhân Mỹ bắt cóc và hiếp dâm một bé gái 12 tuổi đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình lớn, thúc đẩy thỏa thuận di dời Futenma và trở thành biểu tượng của sự bất mãn đối với hiện diện quân sự Mỹ. Vụ án hiện nay vì thế dễ dàng kích hoạt những cảm xúc đã tồn tại suốt ba thập niên.
SOFA, Futenma và giới hạn của những lời hứa phòng ngừa
Trung tâm của tranh luận pháp lý là Japan-U.S. Status of Forces Agreement, hay SOFA, quy định địa vị của quân nhân Mỹ tại Nhật Bản. Thống đốc Koja đã yêu cầu xem xét lại SOFA và cho rằng các biện pháp kỷ luật, giáo dục nhân quyền và phòng ngừa hiện tại chưa đủ để tạo niềm tin. Những người chỉ trích cho rằng Nhật Bản cần có quyền tiếp cận và giám sát mạnh hơn đối với các cơ sở quân sự nước ngoài trên lãnh thổ mình.
Song song là bài toán Futenma - Henoko. Hai chính phủ từ lâu có kế hoạch đóng Marine Corps Air Station Futenma ở khu vực đông dân Ginowan và chuyển chức năng của căn cứ tới Henoko ở phía bắc Okinawa, đồng thời chuyển một số binh sĩ sang Guam. Nhưng dự án kéo dài nhiều thập niên vì tranh chấp pháp lý, môi trường và phản đối địa phương. Một vụ án mới có thể làm nhu cầu giảm gánh nặng căn cứ trở nên cấp bách hơn trong dư luận.
Tuy nhiên, ngay cả khi Futenma được hoàn trả, câu hỏi rộng hơn vẫn còn: liệu việc chuyển một căn cứ từ nơi này sang nơi khác trong cùng tỉnh có thực sự giảm gánh nặng cho Okinawa hay chỉ phân bố lại nó. Vì thế, tranh luận về SOFA và cơ cấu lực lượng sẽ tiếp tục vượt xa số phận của một căn cứ cụ thể.
Liên minh Mỹ - Nhật vẫn bền, nhưng niềm tin địa phương không thể xem nhẹ
Các chuyên gia được SCMP và The Diplomat dẫn lời nhìn chung cho rằng vụ việc khó làm đổ vỡ liên minh Mỹ - Nhật. Chính quyền Takaichi xem quan hệ an ninh với Washington là trụ cột trong bối cảnh cạnh tranh với China, căng thẳng quanh Taiwan và nhu cầu tăng cường phòng thủ ở chuỗi đảo tây nam. Mỹ cũng coi Okinawa là địa bàn khó thay thế về hậu cần và triển khai nhanh lực lượng.
Nhưng liên minh mạnh ở cấp quốc gia không đồng nghĩa có thể bỏ qua sự chấp nhận ở cấp địa phương. Một chiến lược quân sự phụ thuộc vào căn cứ, đường băng, cảng và thao trường sẽ kém bền vững nếu cộng đồng chủ nhà cảm thấy an toàn của họ bị xem nhẹ. Niềm tin vì thế không phải vấn đề “hình ảnh”; nó là một phần của năng lực răn đe và khả năng duy trì hiện diện lâu dài.
Vụ án Ballard cuối cùng sẽ phải được quyết định bằng chứng cứ tại tòa án Nhật Bản. Nhưng cuộc tranh luận mà nó khơi lại đã rõ ràng hơn nhiều: Tokyo và Washington không chỉ phải chứng minh rằng họ có thể xử lý một nghi phạm, mà còn phải chứng minh rằng hệ thống hiện diện quân sự có thể bảo vệ người dân sống xung quanh nó một cách đáng tin cậy.














