Mệnh lệnh trên radio biến tuyến hàng hải thành vùng đối đầu
Theo cuộc điều tra của The Wall Street Journal, các cảnh báo được phát trên kênh vô tuyến hàng hải bắt đầu xuất hiện từ ngày 13/4, thông báo một cuộc phong tỏa chính thức đối với các cảng và vùng ven biển Iran. Từ đó, thủy thủ trên những tàu thương mại phải xử lý các mệnh lệnh có thể thay đổi hành trình trong vài phút. Một số tàu được yêu cầu quay đầu; số khác bị cảnh báo rằng lực lượng Mỹ sẽ nổ súng nếu không tuân thủ.
Quy mô chiến dịch tăng nhanh. Reuters đưa tin ngày 11/6 rằng CENTCOM khi đó đã vô hiệu hóa tám tàu, chuyển hướng 134 tàu tuân thủ và cho phép 42 tàu nhân đạo đi qua. Đến đầu tháng 10, WSJ dẫn số liệu CENTCOM cho biết hơn 270 tàu đã bị chuyển hướng và gần hai chục tàu bị vô hiệu hóa hoặc phá hủy. Con số này cho thấy phong tỏa đã chuyển từ một biện pháp cảnh báo sang một cơ chế kiểm soát hàng hải kéo dài.
Những con tàu “đi tối” và ranh giới giữa cưỡng chế với nguy hiểm
Một trong những thách thức lớn nhất là các tàu thuộc mạng lưới “hạm đội bóng tối”, thường đổi tên, đổi cờ, tắt hoặc giả mạo tín hiệu AIS để che giấu vị trí, chủ sở hữu hoặc lịch sử vận chuyển. WSJ mô tả tàu dầu Hasna đã không phát vị trí công khai trong thời gian dài trước khi bị Mỹ bắn vào phần đuôi để làm hỏng khả năng điều khiển.
Tàu Lavine, treo cờ Mozambique, cũng bị cảnh báo phải sơ tán thủy thủ khỏi khoang máy trước khi bị vô hiệu hóa.
Những tình huống như vậy làm nổi bật rủi ro đối với thủy thủ dân sự. Reuters ghi nhận ba thủy thủ Ấn Độ thiệt mạng trong một vụ Mỹ tấn công tàu chở dầu Settebello hồi tháng 6, khiến New Delhi yêu cầu các cuộc tấn công vào tàu biển chấm dứt. CENTCOM nói tàu này đã phớt lờ chỉ thị và cố vận chuyển dầu Iran; đơn vị quản lý tàu bác bỏ cáo buộc đó. Tranh cãi cho thấy việc xác định một tàu có thực sự vi phạm phong tỏa hay không có thể trở thành vấn đề sống còn.
Rào cản ngôn ngữ làm tăng nguy cơ tính toán sai
Các đoạn ghi âm mà WSJ xem xét cho thấy không phải mọi thủy thủ đều hiểu đầy đủ cảnh báo bằng tiếng Anh. Trên một số tàu có thủy thủ Ấn Độ, Philippines hoặc Trung Quốc, câu trả lời qua radio cho thấy sự lúng túng về danh tính tàu đang bị gọi, thời hạn phải quay đầu và hậu quả nếu không làm theo. Trong môi trường mà một cảnh báo có thể đi kèm thời hạn 15 phút, bất kỳ nhầm lẫn nào cũng có thể đẩy thủy thủ vào nguy hiểm.
Trường hợp tàu Liao Fan cho thấy tình thế tiến thoái lưỡng nan. Thuyền trưởng nói tàu đã rời Iran và neo ở Khor Fakkan nhưng lại không được Tehran cho phép quay trở lại. Theo WSJ, các thủy thủ Trung Quốc trên tàu gần đó đã khuyên ông không nên trì hoãn thêm vì lo Mỹ thực sự nổ súng. Cuối cùng tàu không bị tấn công. Những tình huống như vậy cho thấy vô tuyến hàng hải không chỉ là công cụ kỹ thuật mà đã trở thành tuyến đầu của ngoại giao cưỡng chế.
Phong tỏa đánh vào dầu mỏ nhưng tạo ra chi phí pháp lý và nhân đạo
Mục tiêu của Washington là làm giảm nguồn thu dầu của Iran. WSJ cho biết các nhà theo dõi tàu không ghi nhận tàu chở dầu thô Iran nào vượt qua tuyến phong tỏa kể từ tháng 7, khiến biện pháp này có hiệu quả trực tiếp hơn nhiều năm trừng phạt tài chính. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế đi kèm chi phí quân sự rất lớn và yêu cầu duy trì lực lượng hải quân đáng kể trong khu vực.
Về phía Iran, Tehran đã đáp trả bằng đe dọa và tấn công tàu thương mại, khiến nguy cơ đối với thủy thủ tăng từ cả hai hướng. Cơ quan Hàng hải Quốc tế từng lên án mọi hành động đặt tính mạng thủy thủ và an toàn vận tải quốc tế vào nguy hiểm. Vì vậy, câu hỏi lớn không chỉ là phong tỏa có cắt được dầu hay không, mà còn là cách thực thi có tránh được thương vong dân sự, sai sót nhận dạng và một vòng leo thang ngoài kiểm soát hay không.
















