Khi AI trò chuyện bằng giọng người đã khuất: Công nghệ lưu giữ ký ức hay kéo dài nỗi đau chia ly?

Trong bài viết đăng ngày 4/10/2026 trên The Washington Post, Sherry Turkle, người nghiên cứu quan hệ giữa con người và công nghệ, kể lại quyết định thử trò chuyện với một phiên bản số của mẹ mình. Harriet Turkle mất vì ung thư năm 1968, khi con gái mới 18 tuổi. Những bí mật gia đình và điều chưa thể nói đã khiến trải nghiệm này khác xa một thử nghiệm phần mềm thông thường.

Dịch vụ đầu tiên yêu cầu những tin nhắn mà người mẹ chưa từng có cơ hội viết. Theo lời Turkle, bộ phận hỗ trợ gợi ý tạo ra trao đổi giả; nhóm nghiên cứu sau đó sử dụng hồi ký của bà để dựng hội thoại mô phỏng. Khi được hỏi liệu mẹ có bình an hay không, công cụ chủ yếu trả về thông điệp hỗ trợ chung chung. Người hỏi nhận ra sự thất vọng của mình chính là bằng chứng về một hy vọng rất con người: được nghe thêm một lần tiếng nói quen thuộc.

Một cuộc thử nghiệm tiếp theo với ChatGPT, được yêu cầu nhập vai Harriet từ hồi ký, tạo ra những câu trả lời riêng tư, đầy hình ảnh về tuổi thơ và gia đình. Sự trôi chảy ấy khiến Turkle khó rời mắt khỏi màn hình, dù bà biết đó không phải lời mẹ mình thật sự nói.

Khác với bản ghi âm hay lá thư, mô hình ngôn ngữ có thể tự tạo ra câu chuyện mới mỗi khi nhận câu hỏi.

Điểm đứt gãy xuất hiện khi bà hỏi về cuộc hôn nhân đổ vỡ của cha mẹ. Thay vì phản ánh đầy đủ chi tiết quan trọng trong hồi ký, hệ thống đưa ra một lời giải thích êm dịu và quen thuộc. Đây là giới hạn cốt lõi: một câu trả lời hợp lý về mặt ngôn ngữ không đồng nghĩa với ký ức chân thực. Sự dịu dàng được mô phỏng có thể giúp một người thấy được lắng nghe, nhưng cũng có thể thay thế những sự thật phức tạp bằng một câu chuyện dễ chịu hơn.

Khái niệm “đời sống số sau khi chết” bao gồm chatbot, giọng nói tổng hợp và hình ảnh đại diện được xây từ thư từ, ảnh, video, mạng xã hội. Điều này đặt ra ít nhất hai loại quyền đồng ý: người được mô phỏng có từng cho phép sử dụng dữ liệu và người thân còn sống có muốn tiếp nhận sự hiện diện ấy không. Chỉ một thành viên trong gia đình muốn tái tạo chưa thể đại diện cho cảm xúc của tất cả mọi người.

Trong nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Philosophy & Technology, Tomasz Hollanek và Katarzyna Nowaczyk-Basińska đề xuất minh bạch về giới hạn của mô phỏng, bảo vệ dữ liệu sau khi chết và cho phép người dùng chấm dứt tương tác một cách tôn trọng. University of Cambridge cảnh báo dịch vụ thiếu kiểm soát có thể khiến con người bị bủa vây bởi những thông điệp mang giọng người đã mất, hoặc bị khai thác thương mại đúng lúc yếu lòng nhất. Đây là rủi ro đạo đức được phân tích qua kịch bản nghiên cứu, không phải bằng chứng mọi sản phẩm đều gây hại.

Không phải việc dùng công nghệ để nhớ người thân đều tiêu cực. Kho lưu trữ lời kể, nhật ký, âm thanh thật có thể giúp các thế hệ sau hiểu hơn về gia đình. Vấn đề nảy sinh khi ranh giới giữa chứng tích có thật và lời nói do thuật toán sản xuất bị làm mờ. Một mô hình không biết người đã chết đang nghĩ gì, cũng không thể xác nhận thế giới bên kia.

Vì thế, các chuyên gia khuyến nghị những hàng rào như thông báo rõ đây là mô phỏng, bảo vệ dữ liệu nhạy cảm, bảo đảm quyền từ chối và khả năng xóa hoặc ngừng dịch vụ. Với người đang đau buồn, đối thoại cùng gia đình, bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý vẫn có vai trò khác biệt với trò chuyện cùng chatbot. Công nghệ có thể gìn giữ di sản của một đời người; nó không thể thay thế quan hệ sống động từng tạo nên di sản đó.