Kho lưu trữ quý giá của Đài phát thanh Mogadishu và nỗ lực bảo tồn
Tại một căn phòng được điều hòa nhiệt độ của Đài phát thanh công cộng Somalia, Mogadishu, hàng nghìn cuộn băng reel-to-reel được lưu trữ trên kệ thép, phủ bụi thời gian nhưng ẩn chứa những mảng ký ức giá trị về lịch sử thế kỷ 20 của đất nước. Những cuộn băng này ghi lại từ các bản tin, bài phát biểu, nhạc và tiếng nói từng được phát sóng trên toàn quốc, có tuổi thọ lên đến những năm 1950.
Abdiqadir Geedi Robleh, archivist của Đài phát thanh Mogadishu, đang làm việc cùng một nhóm nhỏ nhằm số hóa và sắp xếp hệ thống kho lưu trữ này bao gồm khoảng 400.000 giờ phát sóng, trước khi băng từ có nguy cơ bị hư hỏng không thể khôi phục. Ông cho biết đây là kho lưu trữ lớn nhất thế giới về nhạc Somali, văn hóa, kịch bản và nhiều hình thức truyền thông khác, hiện đang bị giới hạn tiếp cận với công chúng.
Lịch sử và vai trò quan trọng của Radio Mogadishu
Thành lập năm 1951 dưới thời cai trị thuộc địa Italia, Đài phát thanh Mogadishu từng phát sóng bằng tiếng Italia và Somali cùng nhiều ngôn ngữ khác như Swahili, Oromo, Anh và Ả Rập. Đài đã trở thành kênh phát thanh lớn nhất và quan trọng nhất Somalia, có ảnh hưởng lớn tại khu vực Đông Phi và trải dài đến các vùng như Tanzania, Ethiopia và Trung Đông.
Dù đã trải qua thời kỳ gián đoạn trong các năm 1990 khi rơi vào quyền kiểm soát của các lãnh chúa chiến tranh, đài vẫn là nguồn tin chính cho người dân Somalia và các nước láng giềng, đồng thời là kho lưu trữ ký ức tập thể của quốc gia này. Đặc biệt dự án số hóa kho lưu trữ đã được thúc đẩy mạnh mẽ hơn trong năm nay với sự phối hợp của Bộ Thông tin Somalia và Văn phòng khu vực Đông Phi của UNESCO nhằm đăng ký tài liệu lưu trữ vào chương trình Memory of the World của UNESCO.
Giá trị và thách thức trong việc bảo tồn di sản âm thanh
Đánh giá chuyên gia hồi tháng 4 cho thấy kho lưu trữ chứa khoảng 45.000 cuộn băng, tương đương 400.000 giờ nội dung phát sóng kể từ khi thành lập đài. Hơn 85% số băng vẫn có thể phát lại được nhưng 10% đã xuống cấp và hơn 5% bị phá hủy hoặc hư hại nghiêm trọng.
Một số băng đã bị thiệt hại trong một vụ cháy năm 2018 và mất mát trong các cuộc giao tranh khốc liệt năm 1992 tại Mogadishu.
Nhờ sự bảo vệ dũng cảm của cảnh sát trưởng Abshir Hashi Ali trong giai đoạn nội chiến, kho lưu trữ đã không bị cướp bóc hoàn toàn. Số hóa kho dữ liệu này bắt đầu từ năm 2012 nhưng tiến trình bị chậm lại do thiếu thốn thiết bị và nguồn lực, hiện chỉ mới hoàn thành khoảng 10%.
Tác động văn hóa và lịch sử của Radio Mogadishu đối với người dân Somalia
Trong xã hội Somali coi trọng truyền miệng hơn chữ viết, radio từng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành sự gắn bó cộng đồng và quốc gia. Radio Mogadishu là đầu mối sáng tạo và phát triển tài năng văn nghệ Somali, nơi ra mắt nhiều nghệ sĩ, nhà thơ và nhà sản xuất. Nhiều nhà báo khởi nghiệp tại đây sau đó trở thành nhân vật uy tín dấn thân vào các hãng thông tấn quốc tế như BBC Somali.
Dưới thời chính quyền Siad Barre, đài phát thanh trở thành công cụ tuyên truyền nhà nước trong chiến dịch thống nhất đất nước, chiến dịch xóa mù chữ và phát thanh các nội dung chính trị chống chủ nghĩa thực dân và ủng hộ phong trào giải phóng châu Phi. Các bài hát truyền cảm hứng như "Oh Africa" hay "Reject the Color of Imperialism" từng được phát sóng, góp phần truyền tải thông điệp mạnh mẽ về chủ quyền và tự do.
Dù từ thập niên 1990 đài đã mất dần ảnh hưởng do chiến tranh và sự gia tăng các phương tiện truyền thông tư nhân, Radio Mogadishu vẫn giữ vai trò là nguồn tin trọng yếu và kho báu lịch sử đối với người Somali. Việc bảo tồn kho âm thanh này được xem là cấp bách nhằm tránh mất đi di sản quý giá trong bối cảnh hậu quả của cuộc nội chiến kéo dài khiến tài liệu lưu trữ quốc gia bị hủy hoại nặng nề.
Những bước tiến mới và tương lai của kho lưu trữ
Dự án số hóa được thúc đẩy mạnh mẽ hơn từ năm 2023 với sự hỗ trợ kỹ thuật của UNESCO và sự hợp tác của Bộ Thông tin Somalia, nhằm mục tiêu không chỉ bảo vệ mà còn mở rộng khả năng tiếp cận đến công chúng rộng rãi. Qua đó giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa, lịch sử và vai trò của Đài phát thanh Mogadishu trong đời sống xã hội Somali.
Việc đăng ký kho lưu trữ này vào chương trình Memory of the World sẽ tạo điều kiện cho việc bảo tồn lâu dài và công nhận quốc tế đối với tài liệu truyền thông quý giá của Somalia. Điều này cũng giúp hàn gắn khoảng trống lớn trong ghi chép lịch sử do những tổn thất trong suốt quá trình nội chiến, đặc biệt quan trọng đối với các thế hệ trẻ Somali.
Theo Abdiqadir Geedi Robleh, quá trình số hóa không chỉ nhằm lưu giữ ký ức mà còn tạo điều kiện để công chúng trong và ngoài nước tiếp cận một khía cạnh quan trọng của văn hóa Somali một cách trực tiếp, qua đó duy trì truyền thống và nâng cao sự hiểu biết lịch sử.
Những điều bổ ích rút ra từ bài viết
- Kho lưu trữ của Đài phát thanh Mogadishu chứa khoảng 45.000 cuộn băng với 400.000 giờ nội dung.
- Số hóa kho lưu trữ bắt đầu từ năm 2012 nhưng hiện mới chuyển đổi được khoảng 10%.
- Nhiều băng cũ đã bị hư hại do tuổi tác và chiến tranh, đòi hỏi bảo tồn gấp rút.
- Radio Mogadishu từng là kênh phát thanh có ảnh hưởng lớn ở Đông Phi và là nơi sản sinh nhiều tài năng truyền thông Somali.
- Việc đăng ký kho lưu trữ với UNESCO giúp bảo vệ và gia tăng ý thức về di sản văn hóa quốc gia.
Đăng ký bản tin QMVN
Bản tin buổi sáng mỗi ngày - chỉ những bài đáng đọc, không spam.













